कर्बोदके – मूलभूत ओळख
निसर्गात कर्बोदके कुठे कुठे भेटतात?
वनस्पती आणि प्राणी दोघांतही कर्बोदके विपुल प्रमाणात आणि विविध रूपांत आढळतात. वनस्पतींच्या तंतूंत भरपूर असलेला सेल्युलोज; धान्य, मुळे व कंदमुळांतील स्टार्च; फुलांतील मकरंद, फळे आणि वनस्पतींच्या रसातील सुक्रोज — ही सगळी कर्बोदकांची उदाहरणं. प्राण्यांच्या पेशींत, पेशीद्रवात, रक्तात आणि दुधातही शर्करा असते. केळी, पाव, मका, बटाटा आणि भात या पदार्थांत कर्बोदकांचं प्रमाण उच्च असतं; फळे, पालेभाज्या आणि तृणधान्ये हे इतर महत्त्वाचे स्रोत.
सरल कर्बोदके – शरीराला लगेच मिळणारं चलन
- 🔴 ग्लुकोज: किंचित गोड शर्करा. रक्तातील सर्वांत महत्त्वाचं कर्बोदक, म्हणूनच त्याला ‘रक्त शर्करा’ म्हणतात.
- 🔵 फ्रुक्टोज: अतिशय गोड शर्करा; फळे-फळभाज्यांपासून मिळते. मधात ग्लुकोज आणि फ्रुक्टोज दोन्ही मोठ्या प्रमाणात असतात.
- 🟢 गॅलॅक्टोज: अन्नात स्वतंत्रपणे नाही, तर लॅक्टोज या द्विशर्करेचा भाग म्हणून आढळते.
- 🟠 सुक्रोज (साखर): ग्लुकोजचा एक रेणू फ्रुक्टोजच्या रेणूशी जोडलेला. ऊस आणि बीटच्या रसापासून मिळवली जाते; चवीला अतिशय गोड, पण गंधहीन.
- 🟣 लॅक्टोज (दुग्ध शर्करा): गायीच्या दुधात सुमारे ५%; रेणूत ग्लुकोज व गॅलॅक्टोज प्रत्येकी एक.
- 🟡 माल्टोज: ग्लुकोजच्या दोन रेणूंनी बनलेली; मद्यनिर्मितीच्या प्रक्रियेनंतर शिल्लक राहते.
जटिल कर्बोदके – साखळीचं बळ
अनेक एकशर्करा जोडून बनलेल्या कर्बोदकांना बहुशर्करा म्हणतात. स्टार्चच्या एका रेणूत शेकडो किंवा हजारो ग्लुकोजचे रेणू एकापाठोपाठ जोडलेले असतात. मका, बटाटा, वाटाणा आणि गव्हात स्टार्च आढळतो आणि वनस्पती त्याच स्वरूपात ऊर्जा साठवतात. सेल्युलोज आणि ग्लायकोजेनमध्येही अनेक ग्लुकोज रेणू असतात — वनस्पतींची पेशीभित्तिका सेल्युलोजची बनलेली असते, तर ग्लायकोजेन हे प्राण्यांच्या शरीरातलं मुख्य साठवण-कर्बोदक आहे.
इंधन म्हणून वापर होण्यासाठी कर्बोदकांचं रूपांतर एकशर्करेत होणं आवश्यक असतं, कारण तेवढीच पचनसंस्थेतून थेट रक्तात मिसळू शकते. सुक्रोजचे प्रथम ग्लुकोज व फ्रुक्टोज होतात, लॅक्टोजचे ग्लुकोज व गॅलॅक्टोज, आणि स्टार्चचे प्रथम माल्टोज व नंतर ग्लुकोज. लहान आतड्यात हे विघटन होऊन एकशर्करा रक्तातून यकृतात जाते; यकृत फ्रुक्टोज व गॅलॅक्टोजचे ग्लुकोजमध्ये रूपांतर करून ते सर्व पेशींपर्यंत पोहोचवते.
शरीर ऊर्जा कशी साठवते आणि वापरते?
पेशींमध्ये ग्लुकोजचा वापर स्नायू व चेतांसाठी इंधन म्हणून आणि ऊतींच्या बांधणी-दुरुस्तीसाठी होतो. गरजेपेक्षा जास्त ग्लुकोज आले, तर यकृत त्याचे ग्लायकोजेन बनवून साठवते. रक्तातील शर्करेची पातळी घसरली की तेच ग्लायकोजेन पुन्हा ग्लुकोजमध्ये बदलून रक्तात सोडले जाते. आणि शरीराला तातडीने ऊर्जा लागली, तर स्नायूंमध्ये साठवलेल्या ग्लायकोजेनचा वापर होतो. म्हणजे कर्बोदकांची व्यवस्था केवळ ‘खर्च’ नाही — ती एक नीट चालणारी बँकच आहे.
इतर कर्बोदकांप्रमाणे सेल्युलोज मानवी शरीरात पचत नाही आणि त्याला अन्नमूल्यही नाही; तरीही ठराविक प्रमाणात तो आवश्यक ठरतो, कारण आतडी निकोप व ताणमुक्त राखण्यास आणि पचन व्यवस्थित घडण्यास तो मदत करतो. गुरे, शेळ्या-मेंढ्या यांच्या पचनसंस्थेतील जीवाणू सेल्युलोजचे अपघटन करतात आणि त्या प्राण्यांना त्यातून इंधन मिळते.
Carbohydrates are one of the three main energy-giving nutrient groups, along with fats and proteins. All carbohydrates are made of carbon, hydrogen and oxygen, and they supply about 55 percent or more of the calories in a balanced human diet.
They are of two kinds. Simple carbohydrates include monosaccharides (glucose, fructose, galactose) and disaccharides (sucrose, lactose, maltose). Complex carbohydrates, or polysaccharides, are long chains of simple sugars: starch, cellulose and glycogen.
Only monosaccharides pass directly into the blood, so sucrose, lactose and starch must first be broken down in the small intestine. The liver converts fructose and galactose to glucose, stores surplus glucose as glycogen, and releases it again when blood sugar falls. Cellulose is not digested by humans but keeps the gut healthy.
कर्बोदकांबद्दल वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
