तुम्ही झोपेत असताना, परीक्षेला घाबरलेले असताना, धावताना किंवा नुसते बसलेले असताना — एक अवयव कधीच थांबत नाही. जन्माच्या आधीपासून शेवटच्या क्षणापर्यंत सुमारे तीनशे कोटी वेळा तो ठोकतो. मुठीएवढं हे हृदय नेमकं कसं काम करतं, हे समजून घेणं म्हणजे स्वतःची ओळख करून घेण्यासारखं आहे.
हृदय म्हणजे काय?
हृदय हा स्नायूंपासून बनलेला एक पोकळ अवयव आहे. त्याचं एकमेव काम म्हणजे रक्त ढकलणं. आकुंचन आणि शिथिलन या दोन क्रिया आळीपाळीने होत राहतात आणि त्यातूनच रक्ताभिसरण चालू राहतं. हे रक्त शरीराच्या पेशींपर्यंत ऑक्सिजन व पोषकद्रव्ये पोहोचवतं आणि तिथला कार्बन डायऑक्साइड फुप्फुसांकडे परत आणतं. माणसाचं हृदय छातीत, फुप्फुसांच्या मध्ये, थोडं डावीकडे झुकलेलं असतं आणि त्याचं वजन साधारण ३०० ग्रॅम भरतं.
| झटपट माहिती | तपशील |
|---|---|
| कप्पे | चार – दोन अलिंद, दोन निलय |
| सामान्य ठोके | ६० – १०० प्रति मिनिट |
| वजन | सुमारे २५० – ३५० ग्रॅम |
| आवरण | हृदयावरण (पेरिकार्डियम) |
| नैसर्गिक पेसमेकर | SA नोड (उजव्या अलिंदात) |
चार कप्प्यांची रचना
सस्तन प्राणी व पक्ष्यांच्या हृदयाला चार कप्पे असतात. वरचे दोन कप्पे म्हणजे उजवे व डावे अलिंद आणि खालचे दोन म्हणजे उजवे व डावे निलय. अलिंद रक्त स्वीकारतात, तर निलय ते जोरात पुढे ढकलतात. म्हणूनच निलयांच्या भिंती अलिंदांपेक्षा जाड असतात आणि डाव्या निलयाची भिंत तर सर्वात जाड — कारण त्याला रक्त अख्ख्या शरीरभर पाठवायचं असतं.
कप्प्यांमधल्या झडपा रक्ताला उलट जाऊ देत नाहीत. हृदयाचे ‘लब-डब’ हे परिचित ठोके म्हणजे प्रत्यक्षात याच झडपा बंद होण्याचा आवाज आहे.
रक्ताचा प्रवास – दोन फेऱ्या
- 🔵 पायरी १ – शरीरातून आलेलं ऑक्सिजन कमी असलेलं रक्त शिरांमार्गे उजव्या अलिंदात येतं.
- 🟢 पायरी २ – उजवा निलय ते रक्त फुप्फुसांकडे पाठवतो. तिथे ऑक्सिजन मिसळतो.
- 🟠 पायरी ३ – शुद्ध झालेलं रक्त डाव्या अलिंदात परत येतं.
- 🔴 पायरी ४ – डावा निलय महाधमनीतून ते रक्त संपूर्ण शरीरात पंप करतो.
या दोन फेऱ्यांना अनुक्रमे फुप्फुसीय आणि शरीरीय अभिसरण म्हणतात. दोन्ही एकाच वेळी, सतत सुरू असतात.
प्राण्यांची हृदयं – रंजक तथ्ये
सर्वच प्राण्यांचं हृदय चार कप्प्यांचं नसतं. माशांना दोनच कप्पे असतात, बेडकासारख्या उभयचरांना तीन. ऑक्टोपस आणि स्क्विड यांना तर तीन हृदयं असतात — दोन कल्ल्यांसाठी आणि एक शरीरासाठी. हॅगफिश माशाला मुख्य हृदयाखेरीज तीन सहायक हृदयं असतात. गांडुळासारख्या प्राण्यांत खऱ्या अर्थाने हृदय नसून रक्तवाहिन्यांचे स्पंदन करणारे भाग असतात.
❤️ हृदय जपण्यासाठी: रोज तीस मिनिटे चालणे, तेलकट व अतिखारट पदार्थ कमी करणे, तंबाखू-धूम्रपान पूर्ण टाळणे, पुरेशी झोप घेणे आणि वयाच्या तिशीनंतर रक्तदाब व कोलेस्टेरॉल नियमित तपासणे — या साध्या सवयीच सर्वात परिणामकारक ठरतात.
टीप: हा लेख केवळ सामान्य माहितीसाठी आहे. छातीत दुखणे, दम लागणे किंवा अनियमित ठोके जाणवल्यास तातडीने डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
हृदयाचा स्वतःचा वीजपुरवठा
हृदय हे शरीरातलं एकमेव असं यंत्र आहे जे स्वतःची विद्युत सूचना स्वतःच तयार करतं. उजव्या अलिंदात SA नोड नावाचा पेशींचा छोटा गट असतो. तोच नैसर्गिक पेसमेकर — तो मिनिटाला ठराविक वेळा विद्युत लहर तयार करतो आणि ती संपूर्ण हृदयातून पसरत जाते. त्यामुळेच शरीरातून तुटलेलं हृदयही काही काळ स्वतःहून ठोकत राहू शकतं. ही लहर पुढे AV नोडकडे आणि तिथून निलयांपर्यंत पोहोचते; याच विद्युत क्रियेची नोंद ECG तपासणीत घेतली जाते.
दुसरी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे हृदय स्वतःच्या पोकळीतल्या रक्तावर जगत नाही. त्याच्या स्नायूंना स्वतंत्र रक्तपुरवठा करणाऱ्या वाहिन्या असतात, त्यांना हृद्धमन्या म्हणतात. यांपैकी एखादी वाहिनी चरबीच्या थरामुळे बंद पडली की त्या भागाचे स्नायू ऑक्सिजनअभावी मरू लागतात — यालाच हृदयविकाराचा झटका म्हणतात.
Heart Information in English
The heart is a muscular organ that pumps blood throughout the body through rhythmic contraction and relaxation. In humans and other mammals it has four chambers — the right and left atria above and the right and left ventricles below — separated by valves that prevent backflow. Deoxygenated blood enters the right atrium, is pumped to the lungs for oxygenation, returns to the left atrium and is then pushed out to the whole body by the powerful left ventricle. A healthy adult heart beats about sixty to a hundred times per minute, controlled by the SA node, the heart’s natural pacemaker.
❓ वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
प्रश्न: हृदयाला किती कप्पे असतात?
उत्तर: माणसाच्या हृदयाला चार कप्पे असतात — उजवे व डावे अलिंद आणि उजवे व डावे निलय.
प्रश्न: हृदयाचे सामान्य ठोके किती असावेत?
उत्तर: विश्रांतीच्या स्थितीत प्रौढ व्यक्तीचे ठोके मिनिटाला ६० ते १०० इतके असतात. खेळाडूंमध्ये ते यापेक्षा कमी असू शकतात.
प्रश्न: हृदयाचा ‘लब-डब’ आवाज कशामुळे येतो?
उत्तर: हृदयाच्या झडपा बंद होताना हा आवाज निर्माण होतो. पहिला आवाज अलिंद-निलय झडपांचा तर दुसरा धमनी झडपांचा असतो.
प्रश्न: कोणत्या प्राण्याला तीन हृदये असतात?
उत्तर: ऑक्टोपस आणि स्क्विड यांसारख्या शीर्षपाद प्राण्यांना तीन हृदये असतात.
📚 हे लेखही वाचा
