Liver Information in Marathi

यकृत कुठे आणि कसे असते?

यकृत उदरपोकळीच्या वरच्या उजव्या भागात, मध्यपटलाच्या खाली आणि जठर-आतड्यांच्या वर असते. रंग लालसर-करडा, वजन पुरुषांमध्ये सुमारे १.४ ते १.६ किलो आणि स्त्रियांमध्ये १.२ ते १.४ किलो. त्याचे एकूण चार खंड असतात — उजवा खंड सर्वात मोठा, डावा त्याहून लहान आणि मागच्या बाजूला आणखी दोन लहान खंड. यकृताच्या अगदी खाली नासपतीच्या आकाराची एक लहान पिशवी लटकलेली असते, ती म्हणजे पित्ताशय.

आतली रचना – षट्कोनी खंडिका

यकृताचा प्रत्येक खंड असंख्य लहान एककांचा बनलेला असतो, त्यांना खंडिका म्हणतात. या साधारण षट्कोनी असतात आणि एका यकृतात त्यांची संख्या पन्नास हजार ते एक लाखापर्यंत असते. प्रत्येक खंडिकेच्या मध्यभागी एक शीर असते आणि तिच्याभोवती यकृतपेशींचे गुच्छ रचलेले असतात. गुच्छांमध्ये सुषिका नावाच्या पोकळ्या असतात, ज्यामुळे यकृताचा पोत स्पंजासारखा होतो आणि त्यात भरपूर रक्त साठून राहते. या सुषिकांच्या भिंतींत कुफर पेशी असतात — या शरीराच्या सफाई कामगार आहेत, ज्या रक्तातील जंतू व जुन्या पेशी गिळून टाकतात.

यकृताची प्रमुख कामे

• 🟢 पित्तनिर्मिती – दररोज सुमारे एक लिटर पित्त तयार करून ते पित्ताशयात साठवले जाते. स्निग्ध पदार्थांच्या पचनासाठी ते अत्यावश्यक.
• 🔴 विषनाश – दारू, औषधे आणि शरीरातील टाकाऊ रसायने निष्प्रभ करून बाहेर टाकण्याजोगी बनवणे.
• 🔵 साखरेचा साठा – अतिरिक्त ग्लुकोजचे ग्लायकोजेनमध्ये रूपांतर करून साठवणे आणि गरजेला ते पुन्हा सोडणे.
• 🟠 प्रथिननिर्मिती – रक्त गोठण्यासाठी लागणारी घटके व अल्ब्युमिन तयार करणे.
• 🟣 साठवण – लोह, तांबे आणि अ, ड, ई, के ही जीवनसत्त्वे साठवून ठेवणे.

स्वतःला पुन्हा वाढवणारा अवयव

यकृताची सर्वात आश्चर्यकारक गोष्ट म्हणजे त्याची पुनर्निर्मिती क्षमता. शस्त्रक्रियेत यकृताचा मोठा भाग काढून टाकला, तरी उरलेल्या पेशी विभाजित होऊन काही आठवड्यांत-महिन्यांत तो पुन्हा कार्यक्षम आकाराला येतो. याच गुणधर्मामुळे जिवंत दात्याकडून यकृत प्रत्यारोपण शक्य होते — दाता आणि रुग्ण दोघांचेही यकृत पुढे वाढते. मात्र ही क्षमता अमर्याद नाही; वारंवार होणाऱ्या इजेमुळे पेशींच्या जागी कठीण तंतू तयार होतात आणि यकृत कायमचे निकामी होते.

दुहेरी रक्तपुरवठा – यकृताची खास रचना

शरीरातील बहुतेक अवयवांना एकाच धमनीतून रक्त मिळते, पण यकृताला दोन स्वतंत्र मार्गांनी रक्त पोहोचते. एक म्हणजे यकृत धमनी, जी हृदयाकडून ऑक्सिजनयुक्त रक्त आणते. दुसरी आणि अधिक महत्त्वाची म्हणजे यकृत निवाहिका शीर, जी आतड्यांमधून शोषलेले सर्व अन्नघटक थेट यकृताकडे घेऊन येते.

ही रचना मुद्दाम अशी आहे. आपण जे खातो-पितो ते पचल्यानंतर सरळ रक्तात मिसळून शरीरभर पसरत नाही; ते आधी यकृताच्या तपासणीतून जाते. इथे उपयुक्त घटक साठवले जातात आणि घातक घटक निष्प्रभ केले जातात. म्हणूनच यकृताला शरीराचे प्रवेशद्वार आणि पहारेकरी दोन्ही म्हटले जाते.

याच रचनेमुळे तोंडाने घेतलेल्या अनेक औषधांचा मोठा भाग शरीरात पोहोचण्यापूर्वीच यकृतात विघटित होतो — याला औषधशास्त्रात प्रथम-पास परिणाम म्हणतात. काही औषधे इंजेक्शनद्वारेच द्यावी लागतात, त्याचं मूळ कारण हेच आहे.

Liver Information in English

The liver is the largest gland in the human body, weighing between 1.2 and 1.6 kilograms and located in the upper right part of the abdomen below the diaphragm. It has four lobes and contains fifty thousand to one hundred thousand hexagonal lobules, each with a central vein surrounded by clusters of liver cells. Specialised Kupffer cells lining the sinusoids remove germs and worn-out cells from the blood. The liver produces bile for fat digestion, detoxifies alcohol and drugs, stores glucose as glycogen, makes clotting proteins, and stores iron and fat-soluble vitamins. Uniquely among human organs, it can regenerate lost tissue, which makes living-donor liver transplants possible.