ठोकळ्या पर्वत – मूलभूत ओळख
ताण, विभंग आणि दोन क्रिया
भूपट्ट सांरचनिकी सिद्धांतानुसार दोन भूपट्ट एकमेकांपासून दूर जायला लागले, की भूकवचात ताण निर्माण होतो आणि तिथे विभंग (प्रस्तर) पडतात. इतर ठिकाणीही भूसांरचनिक बलांमुळे कठीण खडकयुक्त कवचात ताण निर्माण होऊन विभंग होतात. विभंगरेषेवर पुढे दोन क्रिया घडतात आणि त्यांनुसार पर्वताचा आकार ठरतो:
- 🔴 उत्थान: यामुळे तयार झालेल्या पर्वताचे दोन्ही बाजूचे उतार तीव्र असतात आणि माथा सपाट असतो.
- 🔵 विचलन (कलतेपणा): यामुळे पर्वताचा खचदरीच्या दिशेने असणारा भाग कड्यासारखा उभ्या उताराचा होतो, आणि विरुद्ध बाजूला सौम्य उतार राहतो.
- 🟢 हॉर्स्ट: दोन समांतर विभंगांदरम्यानचा भाग वर उचलला गेल्यास तयार होणारा लांबट कटक.
- 🟠 ग्रॅबेन: त्याच दोन विभंगांदरम्यानचा भाग खाली खचल्यास तयार होणारी खचदरी.
ठोकळ्या पर्वत तयार होण्याचे तीन मार्ग
निर्मिती एकाच पद्धतीने होत नाही — तीन शक्यता आहेत, आणि तिन्हींचा परिणाम बाहेरून सारखाच दिसतो.
- 🔴 पहिला: दोन सामान्य विभंगांच्या मधला भाग वर उचलला जातो आणि हॉर्स्ट तयार होतो — सपाट माथा, दोन्ही बाजू तीव्र.
- 🔵 दुसरा: विभंगाच्या दोन्ही बाजूंचे भाग खाली खचतात आणि मधला भाग पर्वताच्या स्वरूपात तसाच स्थिर राहतो.
- 🟢 तिसरा: दोन विभंगांच्या मधला भाग खचतो (खचदरी) आणि बाजूचे भाग ठोकळ्या पर्वतासारखे उंच उरतात.
- 🟠 नंतर काय होते: काळाच्या ओघात विदारण आणि क्षरण क्रियेमुळे मूळ ठोकळ्या पर्वताचे स्वरूप बदलून जाते — म्हणून आजचा आकार हा मूळ आकार नसतो.
भारतात विंध्य आणि सातपुडा या दोन हॉर्स्टच्या दरम्यान असलेलं नर्मदा नदीचं खोरं ही एक खचदरी आहे. तसंच दक्षिण भारतात पश्चिम किनारी मैदानाचा काही भाग जमीन खचूनच तयार झाला आहे — आणि त्यालगतचा सह्याद्री हा गट पर्वत मानला जातो. म्हणजे घाटमाथ्यावरून कोकणात पाहताना जाणवणारी ती अचानक खोली, हा जमीन खचल्याचा पुरावा आहे.
जगातली मोठी उदाहरणं
आफ्रिकेतील ग्रेट आफ्रिकन रिफ्ट व्हॅली (ईस्ट आफ्रिकन रिफ्ट व्हॅली) ही जगातील सर्वांत विस्तृत खचदऱ्यांपैकी एक — लांबी सुमारे ६,४०० किमी आणि सरासरी रुंदी ४८ ते ६४ किमी. विभंगप्रतल तिरपं असेल तर वर सरकणारे खडकांचे गटही तिरपे होतात; याचं उत्तम उदाहरण म्हणजे अमेरिकेच्या कॅलिफोर्नियातील सिएरा नेव्हाडा — लांबी ६५० किमी, रुंदी ८० ते १२० किमी, आणि पूर्व बाजू उंचावल्यामुळे माथा समुद्रसपाटीपासून ४,००० मीटरपर्यंत गेला आहे. हा ठोकळा मुख्यतः पूर्वी अंतर्वेशित झालेल्या ग्रॅनाइटाचा बनलेला असला, तरी मूळ पर्वतरांगा ज्या भूद्रोणीतील गाळांच्या वलीकरणाने तयार झाल्या, त्या थरांचे अवशेषही त्यात दिसतात.
आफ्रिका आणि आशिया मायनरमधील खचदऱ्या व त्यांच्या दोन्ही काठांवरचे डोंगर, तसेच युरोपातील ऱ्हाईन नदीची खचदरी आणि तिच्या काठांवरचे ब्लॅक फॉरेस्ट व व्होजेस पर्वत — ही गट पर्वतांची प्रातिनिधिक उदाहरणं म्हणून वारंवार विचारली जातात.
A block mountain, also called a fault or horst mountain, is a landform lying between two rift valleys, with steep sides and a flat top. Fold mountains form from compression in the crust, while block mountains form from tension.
When tectonic plates move apart, tension creates faults. Uplift along these faults gives steep slopes on both sides and a flat summit, while tilting gives one steep scarp facing the rift valley and a gentle slope on the other side. The raised block between two parallel faults is a horst; the sunken block is a graben.
In India the Narmada valley between the Vindhya and Satpura horsts is a graben, and the Sahyadri is regarded as a block mountain because part of the west coastal plain subsided. Other examples include the Great African Rift Valley (about 6,400 km long, 48-64 km wide), the tilted Sierra Nevada in California, and the Rhine graben flanked by the Black Forest and Vosges.
ठोकळ्या पर्वताबद्दल वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
