--- title: "Kondaji Farzand History in Marathi" url: https://www.majhimauli.com/kondaji-farzand-history/ type: post date: 2026-06-10 modified: 2026-08-15 markdown_url: https://www.majhimauli.com/kondaji-farzand-history.md author: "bhairibhavanitech" --- # Kondaji Farzand History in Marathi # Kondaji Farzand History in Marathi | # पन्हाळगड जिंकणाऱ्या योद्ध्याची गाथा ## कोंडाजी फर्जंद : स्वराज्यासाठी प्राण अर्पण करणारा शूर मावळा मराठा साम्राज्याच्या इतिहासात अनेक पराक्रमी योद्ध्यांनी आपल्या शौर्याने अजरामर स्थान मिळवले आहे. अशाच धाडसी आणि निष्ठावान मावळ्यांमध्ये कोंडाजी फर्जंद यांचे नाव मोठ्या आदराने घेतले जाते. त्यांनी छत्रपती शिवाजी महाराज आणि छत्रपती संभाजी महाराज या दोन्ही राजांच्या काळात स्वराज्याची निष्ठेने सेवा केली. पन्हाळगडाचा पराक्रम आणि जंजिऱ्यावरील धाडसी मोहीम यामुळे त्यांचे नाव इतिहासात कायमचे कोरले गेले. ## कोंडाजी फर्जंद कोण होते? कोंडाजी फर्जंद यांच्या वैयक्तिक आयुष्याबद्दल फारशी माहिती उपलब्ध नाही. त्यांच्या कुटुंबाबद्दल किंवा मूळ गावाबद्दल स्पष्ट नोंदी सापडत नाहीत. मात्र, स्वराज्याच्या सेवेत त्यांनी केलेले पराक्रम आजही इतिहासात जिवंत आहेत. "फर्जंद" ही त्यांना मिळालेली सन्मानाची उपाधी असल्याचे काही इतिहासकार मानतात. ![Kondaji Farzand](https://www.majhimauli.com/wp-content/uploads/2026/06/Kondaji-Farzand.png) ### kondaji farzand real photo ## पन्हाळगड परत मिळवण्याची योजना पन्हाळगड हा स्वराज्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा किल्ला होता. अफझलखानाच्या वधानंतर हा गड स्वराज्यात आला होता, परंतु नंतर आदिलशाहीच्या ताब्यात गेला. जवळपास तेरा वर्षे हा किल्ला स्वराज्याबाहेर राहिला. छत्रपती शिवाजी महाराजांना पन्हाळगड पुन्हा स्वराज्यात आणायचा होता. ही जबाबदारी त्यांनी कोंडाजी फर्जंद आणि अण्णाजी दत्तो यांच्यावर सोपवली. मोहिमेपूर्वी महाराजांनी कोंडाजींना सोन्याचे कडे देऊन त्यांचा सन्मान केला आणि त्यांच्यावर असलेला विश्वास व्यक्त केला. ## केवळ ६० मावळ्यांसह जिंकला पन्हाळा ६ मार्च १६७३ ची रात्र. कोंडाजी फर्जंद यांनी केवळ ६० निवडक मावळ्यांसह पन्हाळगडावर चढाई करण्याचा निर्णय घेतला. गडाच्या एका कठीण आणि दुर्लक्षित बाजूने त्यांनी दोरांच्या मदतीने गड चढला. गडावर पोहोचताच मावळ्यांनी शिंगे, तुताऱ्या आणि रणवाद्ये वाजवायला सुरुवात केली. अचानक झालेल्या या आवाजामुळे शत्रू घाबरून गेला. त्यांना असे वाटले की हजारो मराठा सैनिक गडावर आले आहेत. या गोंधळाचा फायदा घेत कोंडाजींनी थेट किल्लेदारावर हल्ला केला. किल्लेदार ठार होताच शत्रूचे मनोबल खचले आणि काही तासांतच पन्हाळगड स्वराज्याच्या ताब्यात आला. ## शिवाजी महाराजांचा गौरव पन्हाळगड जिंकल्याची बातमी रायगडावर पोहोचताच आनंदोत्सव साजरा करण्यात आला. छत्रपती शिवाजी महाराज स्वतः काही दिवसांनी पन्हाळगडावर आले आणि कोंडाजी फर्जंद यांच्या शौर्याचे कौतुक केले. पुढे पन्हाळगड स्वराज्याच्या दक्षिण भागातील महत्त्वाचे केंद्र बनला. या विजयामुळे स्वराज्याची ताकद आणखी वाढली. ## संभाजी महाराजांच्या काळातील जंजिरा मोहीम छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या निधनानंतर संभाजी महाराजांनी स्वराज्याची धुरा सांभाळली. त्या काळात जंजिऱ्याचा सिद्दी हा मराठ्यांसाठी मोठा शत्रू होता. जंजिरा किल्ला सरळ युद्धाने जिंकणे अवघड होते. त्यामुळे संभाजी महाराजांनी एक गुप्त मोहीम आखली आणि तिची जबाबदारी कोंडाजी फर्जंद यांच्यावर सोपवली. कोंडाजी आपल्या काही साथीदारांसह जंजिऱ्यात गेले. त्यांनी सिद्दीचा विश्वास संपादन केला आणि गडातील माहिती गोळा करण्यास सुरुवात केली. त्यांचा उद्देश गडातील दारूगोळा नष्ट करून मराठा सैन्याला मदत करणे हा होता. ## फितुरीमुळे मोहीम अपयशी सर्व काही नियोजनाप्रमाणे सुरू असताना कोणीतरी फितुरी केली. त्यामुळे कोंडाजींची योजना उघडकीस आली. सिद्दीच्या सैनिकांनी त्यांना पकडले. शत्रूच्या कैदेत असतानाही कोंडाजींनी धैर्य सोडले नाही. त्यांनी स्वराज्याशी केलेली निष्ठा शेवटपर्यंत कायम ठेवली. अखेर १६८२ मध्ये त्यांचा शिरच्छेद करण्यात आला. ## कोंडाजी फर्जंद यांचे योगदान कोंडाजी फर्जंद हे केवळ तलवार चालवणारे योद्धे नव्हते, तर ते गनिमी काव्यातही निष्णात होते[.](http://www.google.com) कमी सैन्य आणि मर्यादित साधनांचा वापर करून मोठे विजय मिळवणे ही त्यांची खासियत होती. पन्हाळगडाचा विजय आणि जंजिऱ्यासाठी दिलेले बलिदान यामुळे ते स्वराज्याच्या इतिहासातील प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्व बनले आहेत. त्यांचे जीवन आपल्याला धैर्य, निष्ठा आणि देशप्रेमाची शिकवण देते. ## कोंडाजी फर्जंद यांची युद्धनीती कोंडाजी फर्जंद यांची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे त्यांची युद्धनीती होती. शत्रूपेक्षा कमी सैन्य असतानाही त्यांनी अनेक वेळा विजय मिळवला. गनिमी कावा, अचानक हल्ले आणि शत्रूच्या मानसिकतेचा अभ्यास करून त्यांना गोंधळात टाकणे ही त्यांची खास शैली होती. पन्हाळगडाच्या मोहिमेत त्यांनी याच तंत्राचा वापर केला. अवघ्या ६० मावळ्यांसह हजारो सैनिकांनी संरक्षित केलेला किल्ला जिंकणे हे सामान्य काम नव्हते. त्यांच्या धाडसामुळे आणि अचूक नियोजनामुळे हे अशक्य वाटणारे काम शक्य झाले. ## मावळ्यांचा कोंडाजींवर असलेला विश्वास कोणत्याही सरदाराचे यश त्याच्या सहकाऱ्यांवर अवलंबून असते. कोंडाजी फर्जंद यांच्यावर त्यांच्या मावळ्यांचा प्रचंड विश्वास होता. कारण ते स्वतः पुढे राहून लढत असत. सैनिकांना मागे ठेवून आदेश देण्याऐवजी ते स्वतः तलवार घेऊन रणांगणात उतरायचे. यामुळे त्यांच्या मावळ्यांमध्ये उत्साह निर्माण होत असे. कोंडाजींसाठी जीव देण्यासही त्यांचे सहकारी तयार असत. हा विश्वासच त्यांच्या यशाचे एक महत्त्वाचे कारण होता. ## पन्हाळगड विजयाचे स्वराज्यासाठी महत्त्व पन्हाळगडाचा विजय हा केवळ एका किल्ल्याचा विजय नव्हता. या विजयामुळे कोल्हापूर परिसरातील स्वराज्याची पकड मजबूत झाली. दक्षिण महाराष्ट्रातील अनेक भागांवर नियंत्रण ठेवणे सोपे झाले. व्यापारी मार्गांची सुरक्षा, शत्रूच्या हालचालींवर लक्ष ठेवणे आणि पुढील मोहिमांसाठी मजबूत तळ तयार करणे यासाठी पन्हाळगड अत्यंत उपयुक्त ठरला. त्यामुळे इतिहासकार पन्हाळगडाच्या विजयाला स्वराज्याच्या महत्त्वाच्या यशांपैकी एक मानतात. ## जंजिरा मोहिमेतील अद्वितीय धाडस जंजिरा हा समुद्राच्या मध्यभागी असलेला अभेद्य किल्ला मानला जात होता. अनेक राजांनी तो जिंकण्याचा प्रयत्न केला, परंतु यश मिळाले नाही. अशा परिस्थितीत शत्रूच्या किल्ल्यात स्वतः जाऊन माहिती गोळा करणे हे अत्यंत धोकादायक काम होते. कोंडाजी फर्जंद यांनी जीवाची पर्वा न करता ही जबाबदारी स्वीकारली. त्यांना पकडले जाऊ शकते किंवा मृत्यू येऊ शकतो याची पूर्ण जाणीव असूनही त्यांनी मोहिम सुरू ठेवली. यावरून त्यांची स्वराज्याप्रती असलेली निष्ठा दिसून येते. ## इतिहासातील दुर्लक्षित पण महान योद्धा तानाजी मालुसरे, बाजीप्रभू देशपांडे, प्रतापराव गुजर यांसारख्या शूर वीरांची नावे सर्वत्र प्रसिद्ध आहेत. मात्र कोंडाजी फर्जंद यांचे योगदान तितकेच मोठे असूनही त्यांच्याबद्दल तुलनेने कमी माहिती उपलब्ध आहे. आज अनेक इतिहास संशोधक आणि शिवप्रेमी कोंडाजी फर्जंद यांचे कार्य लोकांपर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न करत आहेत. त्यांच्या शौर्यकथा नव्या पिढीला प्रेरणा देणाऱ्या आहेत. ## कोंडाजी फर्जंद यांच्याकडून मिळणारी प्रेरणा कोंडाजी फर्जंद यांचे जीवन आपल्याला अनेक महत्त्वाचे धडे देते. - संकट कितीही मोठे असले तरी धैर्य सोडू नये. - यशासाठी योग्य नियोजन आवश्यक असते. - देश आणि कर्तव्य यांना सर्वोच्च स्थान द्यावे. - नेतृत्व म्हणजे फक्त आदेश देणे नव्हे, तर स्वतः पुढे राहून उदाहरण निर्माण करणे. - निष्ठा आणि समर्पण यामुळेच व्यक्ती इतिहासात अजरामर होते. ### kondaji farzand death ## कोंडाजी फर्जंद यांची स्मृती आजही जिवंत महाराष्ट्रातील अनेक शिवप्रेमी संघटना, इतिहास अभ्यासक आणि दुर्गप्रेमी आजही कोंडाजी फर्जंद यांचे स्मरण करतात. पन्हाळगडावर त्यांच्या पराक्रमाच्या कथा सांगितल्या जातात. शिवराज्याच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना कोंडाजी फर्जंद यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते. त्यांचे बलिदान हे केवळ एका योद्ध्याचे बलिदान नव्हते, तर स्वराज्यासाठी सर्वस्व अर्पण करण्याच्या मराठी परंपरेचे प्रतीक होते. म्हणूनच कोंडाजी फर्जंद हे मराठा इतिहासातील एक तेजस्वी आणि प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्व म्हणून कायम स्मरणात राहतील. कोंडाजी फर्जंद यांचे नाव मराठा इतिहासातील तेजस्वी अध्यायांपैकी एक आहे. स्वराज्यासाठी त्यांनी जीवाची पर्वा केली नाही. पन्हाळगड जिंकण्याचा पराक्रम आणि जंजिऱ्यात दिलेले सर्वोच्च बलिदान यामुळे ते आजही प्रत्येक मराठी माणसासाठी अभिमानाचे प्रतीक आहेत. त्यांच्या शौर्यकथा पुढील अनेक पिढ्यांना प्रेरणा देत राहतील. ## कोंडाजी फर्जंद – एका दृष्टिक्षेपात मुद्दातपशील ओळखशिवकालीन पराक्रमी योद्धा, निष्ठावान सरदार, गनिमी काव्यातील निष्णात सेनानी कार्यकाळछत्रपती शिवाजी महाराज व छत्रपती संभाजी महाराज या दोघांच्या काळात सर्वांत मोठा पराक्रमपन्हाळगडाचा विजय – ६ मार्च १६७३ मावळ्यांची संख्याकेवळ ६० निवडक मावळे शत्रूची शिबंदीनाईक बाबू खानच्या नेतृत्वाखाली सुमारे २,५०० सैनिक मृत्यू१६८२ – जंजिरा मोहिमेत फितुरीनंतर शिरच्छेद ## पन्हाळगड मोहीम – घटनाक्रम एका नजरेत - 🔴 **२८ नोव्हेंबर १६५९:** अफझलखानाच्या वधानंतर पन्हाळा प्रथमच स्वराज्यात आला. - 🔵 **१६६०:** सिद्दी जौहरचा प्रदीर्घ वेढा आणि पावनखिंडीच्या बलिदानानंतर गड पुन्हा आदिलशाहीकडे — पुढे तब्बल **१३ वर्षे** तो स्वराज्यापासून दूर. - 🟢 **मोहिमेपूर्वी:** महाराजांनी जबाबदारी अण्णाजी दत्तो व कोंडाजी फर्जंद यांच्यावर सोपवली आणि कोंडाजींना **सोन्याचे कडे** देऊन सन्मान केला; सोबत गणोजीमामा व मोत्याजीमामा रवलेकर हे बलदंड सरदार दिले. - 🟠 **६ मार्च १६७३, रात्र:** पश्चिमेकडील **पुसाटी बुरुजाजवळील** दुर्गम कड्यावरून दोरखंडांनी चढाई; शिंगे-तुताऱ्यांच्या गर्जनेने हजारो सैन्याचा भास; किल्लेदाराचा शिरच्छेद आणि **साडेतीन तासांत** गड ताब्यात. - 🟣 **बातमी रायगडावर:** जासुदाला **१०० होन** बक्षीस देऊन महाराजांनी तोफा डागून विजय साजरा केला. - 🟡 **९ मार्च १६७३:** स्वतः महाराज पन्हाळगडावर आले आणि कोंडाजींच्या शौर्याचा गौरव केला; पुढे हा किल्ला स्वराज्याची **दक्षिणेकडील राजधानी** ठरला. बखरींतील नोंद – इतिहास कुठे लिहिला गेला? पन्हाळा विजयाची विस्तृत नोंद जयराम पिंडे यांच्या **‘पर्णालपर्वतग्रहणाख्यान’** या ग्रंथात आहे. त्यात लिहिलं आहे — ‘धन्याच्या कामी साह्य करणारे ते मोठ्या मेटाकुटीने व प्रयासाने पन्हाळगडाच्या पायथ्याशी पोचले व तुटलेल्या कड्याजवळ आले... नंतर काही लोकांनी एकमेकांच्या साहाय्याने व शिड्यांचा वापर करून गडाची माची गाठली.’ तर कोंडाजींच्या बलिदानाची विशेष नोंद **‘चिटणीस बखरी’**मध्ये आढळते. ## कोंडाजी फर्जंद यांच्याबद्दल वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न ❓ कोंडाजी फर्जंद यांनी पन्हाळगड कधी जिंकला? ६ मार्च १६७३ च्या अंधाऱ्या रात्री. केवळ ६० निवडक मावळ्यांसह त्यांनी पश्चिमेकडील पुसाटी बुरुजाजवळील दुर्गम कड्यावरून दोरखंडांच्या साहाय्याने चढाई केली आणि अवघ्या साडेतीन तासांत गड ताब्यात आला. ❓ ‘फर्जंद’ हे आडनाव आहे का? नाही. कागदपत्रांच्या अभावी कोंडाजींचे आडनाव किंवा त्यांच्या वैयक्तिक जीवनाची माहिती मिळत नाही. काही कागदपत्रांनुसार ‘फर्जंद’ ही त्यांना मिळालेली सन्मानाची उपाधी असल्याचे मानले जाते. ❓ पन्हाळा स्वराज्यापासून किती वर्षे दूर होता? अफझलखानाच्या वधानंतर २८ नोव्हेंबर १६५९ रोजी पन्हाळा प्रथम स्वराज्यात आला, पण १६६० मध्ये सिद्दी जौहरच्या वेढ्यानंतर तो पुन्हा आदिलशाहीकडे गेला. तब्बल १३ वर्षे तो स्वराज्यापासून दूर होता. ❓ इतक्या मोठ्या शिबंदीवर ६० मावळे कसे मात करू शकले? समोरासमोरची लढाई अशक्य असल्याने कोंडाजींनी मानसिक युद्ध आणि भेदनीतीचा वापर केला. शिबंदीतील काही लोकांना आधीच फितवून ठेवले होते, आणि गडावर पाऊल ठेवताच शिंगे-तुताऱ्या वाजवून हजारो सैन्य घुसल्याचा भास निर्माण केला. ❓ जंजिरा मोहिमेचा नेमका उद्देश काय होता? गडावरील दारूगोळ्याचे कोठार उडवून देणे, जेणेकरून बाहेरून मराठा नौदलाला हल्ला करणे सोपे जाईल. मात्र मोहीम यशाच्या उंबरठ्यावर असतानाच फितुरीमुळे नियोजन कोलमडले आणि १६८२ मध्ये कोंडाजींना वीरमरण आले. हेही वाचा – किल्ले व निबंध - ➤ [नळदुर्ग – पाण्यालाच तटबंदी बनवणारा किल्ला](https://www.majhimauli.com/naldurga-fort-information-in-marathi/) - ➤ [घनगड – कैदेसाठी वापरला गेलेला किल्ला](https://www.majhimauli.com/ghangad-fort-information-in-marathi/) - ➤ [ठोकळ्या पर्वत – सह्याद्री कसा तयार झाला](https://www.majhimauli.com/block-mountain-information-in-marathi/) - ➤ [शारीरिक शिक्षण – मैदान हा दुसरा वर्ग](https://www.majhimauli.com/physical-education-information-in-marathi/) - ➤ [ए. पी. जे. अब्दुल कलाम](https://www.majhimauli.com/apj-abdul-kalam-information-in-marathi/) --- ♠♠♠♠♠ ***हे निबंध देखील तुम्हाला आवडतील –*** [Mobile Meaning In Marathi: मोबाइल उपकरणांची संपूर्ण माहिती मराठीत](https://www.majhimauli.com/mobile-meaning-in-marathi/) [Raigad Fort: रायगड किल्ला: छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्याची गौरवशाली राजधानी](https://www.majhimauli.com/raigad-fort-information-marathi/) [Ashadhi Ekadashi: आषाढी एकादशी माहिती मराठी | आषाढी एकादशी निबंध मराठी](https://www.majhimauli.com/ashadhi-ekadashi/) **[Gurupurnima Speech in Marathi | गुरुपौर्णिमा भाषण मराठी](https://www.majhimauli.com/gurupurnima-speech-in-marathi/)** **[Global Warming Marathi Nibandh: जागतिक तापमान वाढ प्रकल्प](https://www.majhimauli.com/global-warming-meaning-in-marathi/)** **[Marathi Essay : RASHTRIYA EKATMATA मराठी निबंध : राष्ट्रीय एकात्मता – काळाची गरज](https://www.majhimauli.com/marathi-essay-rashtriya-ekatmata/)** **[Get-Together Marathi Speech- गेट-टुगेदर मराठी भाषण](https://www.majhimauli.com/get-together-marathi-speech/)** [Independence Day Essay in Marathi | 15 ऑगस्ट स्वातंत्र्य दिन निबंध मराठी](https://www.majhimauli.com/independence-day-essay-in-marathi/)