---
title: "Samas in Marathi"
url: https://www.majhimauli.com/samas-types-information-in-marathi/
type: post
date: 2026-07-09
modified: 2026-08-15
markdown_url: https://www.majhimauli.com/samas-types-information-in-marathi.md
author: "bhairibhavanitech"
---

# Samas in Marathi

समासाचे प्रकार पाठ करणं हा बहुतेक विद्यार्थ्यांचा आवडता त्रास असतो. पण खरी गंमत अशी की सहा प्रकार लक्षात ठेवण्याऐवजी फक्त **एकच प्रश्न** विचारला तरी उत्तर सापडतं – *“या जोडशब्दात कोणतं पद महत्त्वाचं आहे?”* पहिलं, दुसरं, दोन्ही की यांपैकी एकही नाही – या चार उत्तरांतच समासाचे मुख्य प्रकार दडलेले आहेत. या लेखात आपण हीच ओळखण्याची पद्धत शिकणार आहोत.









एका दृष्टिक्षेपात





सामासिक शब्द म्हणजे
दोन किंवा अधिक शब्दांतील प्रत्यय/अव्यय लोप होऊन तयार झालेला जोडशब्द



समास म्हणजे
जोडशब्द बनवण्याची एकत्रीकरणाची प्रक्रिया



विग्रह म्हणजे
सामासिक शब्द फोडून त्याचा मूळ अर्थ स्पष्ट करणे



पाणिनींचे प्रकार
चार – अव्ययीभाव, तत्पुरुष, द्वंद्व, बहुव्रीहि



उत्तरकालीन परंपरा
सहा – वरील चार अधिक द्विगु व कर्मधारय



ओळखण्याची किल्ली
समासात **कोणतं पद प्रधान** आहे हे ठरवणे








## 



## चार प्रश्न, चार उत्तरं



 
- 🔴 **पहिलं पद महत्त्वाचं?** → **अव्ययीभाव**. पहिलं पद अव्यय असतं आणि तेच प्रधान असतं. संपूर्ण शब्द व्याकरणदृष्ट्या अव्ययच राहतो, म्हणून तो एकवचनी व नपुंसकलिंगी असतो. उदा. *घरोघर, दररोज, यथाक्रम, प्रतिदिन*.
 
- 🔵 **दुसरं पद महत्त्वाचं?** → **तत्पुरुष**. हा उत्तरपदप्रधान समास. शेवटच्या शब्दावरून संपूर्ण सामासिक शब्दाचं लिंग व स्थान ठरतं. उदा. *राजपुत्र, ऋणमुक्त, भूमिगत, कलानिपुण*.
 
- 🟢 **दोन्ही पदं समान महत्त्वाची?** → **द्वंद्व**. दोन्ही पदं तुल्यदर्जाची असून ‘आणि’ या अर्थानं जोडली जातात. उदा. *आईवडील, रामकृष्ण, पाऊसपाणी*.
 
- 🟠 **दोन्हींपेक्षा तिसराच अर्थ महत्त्वाचा?** → **बहुव्रीही**. समासातल्या पदांखेरीज अन्य पदार्थाला प्राधान्य असतं, त्यामुळे संपूर्ण शब्द विशेषणासारखा वापरला जातो. उदा. *पीतांबर* म्हणजे पिवळं वस्त्र नव्हे, तर **ज्याचं वस्त्र पिवळं आहे तो – विष्णू**.



## तत्पुरुषाची पोटभावंडं






उपप्रकार
ओळख
उदाहरण





कर्मधारय
दोन्ही पदं एकाच (प्रथमा) विभक्तीत; विशेषण–विशेष्य किंवा उपमान–उपमेय संबंध
नीलकमल, महानगर, विद्याधन, मेघश्याम



द्विगु
पहिलं पद **संख्यावाचक**; समास नेहमी एकवचनी
नवरात्र, पंचवटी, त्रिभुवन



उपपदतत्पुरुष
दुसरं पद कृदंत/धातुसाधित; ते स्वतंत्रपणे वाक्यात वापरता येत नाही
कुंभकार, ग्रंथकार, पंकज, गृहस्थ



विभक्ती तत्पुरुष
विग्रह करताना जी विभक्ती वापरावी लागते, तेच नाव मिळतं
ऋणमुक्त (ऋणातून मुक्त), सर्पभय



नञ्-तत्पुरुष
पूर्वपदी नकारार्थी अव्यय
अभय, अनादर, अन्याय








## द्वंद्वाचे तीन चेहरे


**इतरेतर द्वंद्व** – दोन्ही शब्द टिकतात आणि समासाचं लिंग शेवटच्या शब्दानुसार ठरतं; वचन शब्दसंख्येनुसार. उदा. *आईवडील, रामकृष्ण*. **समाहार द्वंद्व** – ‘समाहार’ म्हणजे समूह. विग्रहात दोन्ही पदांबरोबर आणखीही गोष्टींचा समावेश होतो, म्हणून हा समास नेहमी नपुंसकलिंगी व एकवचनी असतो[.](http://www.google.com) उदा. *पाऊसपाणी, पैसाअडका* – इथे फक्त पाऊस आणि पाणी नव्हे, तर त्याभोवतीचं सगळंच अभिप्रेत असतं. **एकशेष** – विग्रहातले सगळे शब्द समासात येत नाहीत, फक्त एकच शिल्लक राहतो; उदा. *माता च पिता च – पितरौ*. पाणिनीय व्याकरणानुसार हा खरा समास मानला जात नाही.




## अलुक् समास – अपवादाची जागा


**लक्षात ठेवा**
समास तयार होताना विभक्ती-प्रत्ययांचा लोप होतो, हा नियम. पण कधीकधी ते प्रत्यय तसेच टिकून राहतात – अशा समासाला **अलुक् समास** म्हणतात. हा स्वतंत्र प्रकार नसून तत्पुरुष व बहुव्रीही यांचा उपप्रकार आहे. उदा. *युधिष्ठिर* (युधि स्थिरः), *वाचस्पती* (वाचः पतिः).



## Types of Samas in Marathi (English Summary)



A **samas** (compound) is formed when the case-endings or particles linking two or more words are dropped. Panini and Patanjali recognised four types — **Avyayibhav, Tatpurush, Dvandva and Bahuvrihi**; later tradition added **Dvigu** and **Karmadharaya**. The quickest way to identify a compound is to ask which member is dominant: the first (Avyayibhav), the second (Tatpurush), both equally (Dvandva), or neither — a third, external referent (Bahuvrihi). Tatpurush subtypes include Karmadharaya, Dvigu, Upapada, Vibhakti and Nan-tatpurush. When case endings survive inside the compound, as in *Yudhishthira*, it is called an **Aluk samas**.







## 📚 हे सुद्धा नक्की वाचा



 
- [अण्णाभाऊ साठे – जीवन व साहित्य](https://www.majhimauli.com/annabhau-sathe-information-in-marathi/)
 
- [चाणक्य (कौटिल्य) – अर्थशास्त्रकार](https://www.majhimauli.com/chanakya-kautilya-information-in-marathi/)
 
- [तमाशा – महाराष्ट्राची लोककला](https://www.majhimauli.com/tamasha-information-in-marathi/)
 
- [जागर – गोव्यातील लोकपरंपरा](https://www.majhimauli.com/jagar-information-in-marathi/)
 
- [हृदयनाथ मंगेशकर – जीवन आणि संगीत](https://www.majhimauli.com/hridaynath-mangeshkar-information-in-marathi/)
 
- [शारीरिक शिक्षण – महत्त्व आणि उद्दिष्टे](https://www.majhimauli.com/physical-education-information-in-marathi/)
 
- [अनंत (Infinity) – रोचक तथ्ये](https://www.majhimauli.com/infinity-meaning-in-marathi/)
 
- [ए. पी. जे. अब्दुल कलाम](https://www.majhimauli.com/apj-abdul-kalam-information-in-marathi/)





## वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)



**प्रश्न: समास आणि सामासिक शब्द यात फरक काय?**


उत्तर: दोन किंवा अधिक शब्दांतील प्रत्यय अथवा अव्यय लोप होऊन तयार झालेल्या जोडशब्दाला सामासिक शब्द म्हणतात[,](http://www.google.com) तर तो शब्द बनवण्याच्या एकत्रीकरणाच्या प्रक्रियेला समास म्हणतात.


**प्रश्न: समासाचे एकूण किती प्रकार आहेत?**


उत्तर: पाणिनी व पतंजलींनी चार प्रकार सांगितले – अव्ययीभाव, तत्पुरुष, द्वंद्व आणि बहुव्रीहि. उत्तरकालीन परंपरेने द्विगु व कर्मधारय जोडून सहा प्रकार मानले आहेत.


**प्रश्न: समासाचा प्रकार ओळखण्याची सोपी पद्धत कोणती?**


उत्तर: समासात कोणतं पद प्रधान आहे ते पाहा. पहिलं पद प्रधान असेल तर अव्ययीभाव, दुसरं असेल तर तत्पुरुष, दोन्ही समान असतील तर द्वंद्व आणि दोन्हींपेक्षा तिसराच अर्थ प्रधान असेल तर बहुव्रीही.


**प्रश्न: द्विगु समास कसा ओळखावा?**


उत्तर: ज्या तत्पुरुष समासात पहिलं पद संख्यावाचक असतं तो द्विगु समास होय. उदा. नवरात्र, पंचवटी, त्रिभुवन. हा समास नेहमी एकवचनी असतो.


**प्रश्न: अलुक् समास म्हणजे काय?**


उत्तर: समास तयार होताना विभक्ती-प्रत्ययांचा लोप न होता ते तसेच टिकून राहतात, तेव्हा त्याला अलुक् समास म्हणतात. उदा. युधिष्ठिर, वाचस्पती. हा स्वतंत्र प्रकार नसून तत्पुरुष व बहुव्रीहीचा उपप्रकार आहे.