पुण्यातल्या एका जुन्या स्टुडिओच्या आवारात आजही कॅमेरे फिरतात. फरक इतकाच की आता तिथे चित्रपट बनत नाहीत — चित्रपट बनवणारी माणसं घडतात. प्रभात फिल्म कंपनीचा तोच परिसर आज एफटीआयआय म्हणून ओळखला जातो. भारतीय पडद्यावरची कित्येक मोठी नावं याच मातीतून पुढे आली आहेत.
📌 एफटीआयआय पुणे – एका दृष्टिक्षेपात
| घटक | तपशील |
|---|---|
| संस्थेचं ठिकाण | पुणे – प्रभात फिल्म कंपनीचा पूर्वीचा परिसर |
| स्थापना | १९६० – ‘फिल्म इन्स्टिट्यूट ऑफ इंडिया’ या नावाने |
| सध्याचं नाव कधी | १९७० साली एफटीआयआय हे नाव मिळालं |
| स्वायत्तता | २ ऑक्टोबर १९७४ |
| अभिमत विद्यापीठ दर्जा | २२ एप्रिल २०२५ – यूजीसीकडून |
| आंतरराष्ट्रीय सदस्यत्व | CILECT |
| आवारातील संग्रहालय | प्रभात संग्रहालय (स्थापना १९९५) |
एका समितीच्या शिफारशीतून उभी राहिलेली संस्था
१९५१ साली भारत सरकारने चित्रपट चौकशी समिती नेमली. त्या समितीच्या शिफारशींमधून चित्रपट शिक्षणासाठी स्वतंत्र संस्था असावी, ही कल्पना पुढे आली. १९६० साली केंद्रीय माहिती आणि प्रसारण मंत्रालयाच्या अखत्यारीत ‘फिल्म इन्स्टिट्यूट ऑफ इंडिया’ या नावाने संस्थेची स्थापना झाली. १९७० मध्ये तिला आजचं एफटीआयआय हे नाव मिळालं आणि २ ऑक्टोबर १९७४ रोजी ती स्वायत्त झाली. १९७१ पासून दिल्लीत चालणारं दूरचित्रवाणी प्रशिक्षण केंद्रही ऑक्टोबर १९७४ मध्ये याच संस्थेत सामावलं गेलं.
विद्यार्थ्याची तीन वर्षं नेमकी कशी जातात?
चित्रपट निर्मिती विभागात तीन वर्षांचे एमएफए अभ्यासक्रम आहेत — दिग्दर्शन व पटकथालेखन, चलच्चित्रीकरण, संपादन, ध्वनिलेखन व ध्वनी आरेखन, आणि कला दिग्दर्शन व निर्मिती आरेखन. दोन वर्षांचे एमएफए अभ्यासक्रम पडद्यावरील अभिनय आणि चित्रपट-दूरदर्शन-वेबसीरीजसाठीच्या पटकथालेखनासाठी आहेत. दूरदर्शन विभागात एक वर्षाचे प्रमाणपत्र अभ्यासक्रम चालतात — दिग्दर्शन, इलेक्ट्रॉनिक चलच्चित्रीकरण, दृश्यफीत संपादन, ध्वनिलेखन आणि दूरदर्शन अभियांत्रिकी. शिवाय मुक्त शिक्षण केंद्रामार्फत ४५० लहान कालावधीचे प्रशिक्षण कार्यक्रम राबवले जातात.
✨ एफटीआयआयबद्दल ठळक मुद्दे
- 🔴 १९५१ च्या चित्रपट चौकशी समितीच्या शिफारशीतून संस्थेची कल्पना
- 🔵 १९६० स्थापना, १९७० नामकरण, १९७४ मध्ये स्वायत्तता
- 🟢 २२ एप्रिल २०२५ रोजी यूजीसीकडून अभिमत विद्यापीठाचा दर्जा
- 🟠 CILECT सदस्यत्वामुळे विद्यार्थ्यांना आंतरराष्ट्रीय संधी
- 🟣 मुक्त शिक्षण केंद्रामार्फत ४५० अल्पमुदतीचे प्रशिक्षण कार्यक्रम
- 🟡 प्रभात संग्रहालय व Radio FTII ९०.४ हे आवाराचे वेगळे आकर्षण
फक्त कॅमेरा नाही – आवाज, नृत्य आणि योगही
इथलं शिक्षण तात्त्विक आणि तांत्रिक अशा दोन्ही अंगांनी चालतं. सुरुवात अभिमुखता तासाने होते, नंतर विद्यार्थी निवडलेल्या शाखेत खोलात जातो. प्रात्यक्षिकांवर भर मोठा असतो. प्रशिक्षणात प्रत्यक्ष वाद्यवादन व ध्वनिमुद्रण, संगीत संयोजन, चित्रपट रसग्रहण, संवादफेक व उच्चार, नृत्यशैली आणि योगाभ्यास यांचाही समावेश असतो. शेवटी विद्यार्थी स्वतःच्या लघुचित्रपटाचं नियोजन करून तो चित्रित करतो. निवडक चित्रपट राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय महोत्सवांना पाठवले जातात; ‘द टेन’, ‘विलाप’ आणि ‘द कॅनिबल्स’ यांना पुरस्कारही मिळाले आहेत.
एफटीआयआयचं खरं वैशिष्ट्य म्हणजे इथे कॅमेरा हातात देण्यापूर्वी नजर घडवली जाते.
प्रभात संग्रहालय, ग्रंथालय आणि Radio FTII
आवारातलं प्रभात संग्रहालय १९९५ मध्ये उभं राहिलं. प्रभात फिल्म कंपनीने दिलेल्या कलाकृती, चित्रं, प्राचीन दागिने आणि तत्कालीन तारकांचे पोशाख तिथे जपून ठेवले आहेत. संस्थेचं ग्रंथालय देशी-परदेशी ग्रंथांनी समृद्ध आहे, स्वतंत्र चित्रपट संग्रहालय आहे आणि ‘Lensight’ हे त्रैमासिकही प्रसिद्ध होतं. Radio FTII ९०.४ चं प्रसारण १ जून २००६ रोजी ग्रामीण भागापुरतं सुरू झालं आणि २९ जून २००७ पासून ते दैनंदिन झालं.
याच वर्गखोल्यांतून पडद्यावर गेलेली नावं
संस्थेच्या प्रमुखपदाची धुरा गजानन जहागीरदार, जगत मुरारी, देवेंद्र दीक्षित आणि गिरीश कार्नाड यांसारख्या ज्येष्ठांनी सांभाळली. २०२५ मध्ये एफटीआयआय सोसायटीचे अध्यक्ष अभिनेते आर. माधवन असून कुलपती धीरज सिंग आहेत. माजी विद्यार्थ्यांची यादी पाहिली तर भारतीय सिनेमाचा नकाशाच समोर येतो — दिग्दर्शक मणी कौल, कुमार सहानी, सुभाष घई, अदूर गोपालकृष्णन, सईद मिर्झा; छायालेखक के. के. महाजन, नदीम खान; आणि अभिनयात शत्रुघ्न सिन्हा, जया भादुरी, असरानी, शबाना आझमी.
FTII Pune Information in Marathi (English Summary)
FTII Pune, the Film and Television Institute of India, stands on the former campus of Prabhat Film Company. Founded in 1960 under the Ministry of Information and Broadcasting, it became autonomous in 1974 and was granted deemed university status by the UGC on 22 April 2025. It is a member of CILECT.
As India’s leading film school, FTII courses cover direction, cinematography, editing, sound design, art direction, screen acting and screenwriting. Alumni include Subhash Ghai, Adoor Gopalakrishnan, Shabana Azmi and Jaya Bhaduri.
❓ वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
▸ एफटीआयआयची स्थापना कधी झाली?
संस्थेची स्थापना १९६० साली ‘फिल्म इन्स्टिट्यूट ऑफ इंडिया’ या नावाने झाली. १९७० मध्ये तिला एफटीआयआय हे नाव मिळालं आणि २ ऑक्टोबर १९७४ रोजी ती स्वायत्त झाली.
▸ एफटीआयआयमध्ये कोणते अभ्यासक्रम आहेत?
तीन वर्षांचे एमएफए अभ्यासक्रम दिग्दर्शन, चलच्चित्रीकरण, संपादन, ध्वनी आरेखन व कला दिग्दर्शनासाठी आहेत. दोन वर्षांचे अभ्यासक्रम अभिनय व पटकथालेखनासाठी, तर दूरदर्शन विभागात एक वर्षाचे प्रमाणपत्र अभ्यासक्रम आहेत.
▸ एफटीआयआय अभिमत विद्यापीठ कधी झालं?
विद्यापीठ अनुदान आयोगाने २२ एप्रिल २०२५ रोजी विशिष्ट श्रेणीअंतर्गत एफटीआयआयला अभिमत विद्यापीठाचा दर्जा दिला.
▸ संस्थेचे नामवंत माजी विद्यार्थी कोण?
दिग्दर्शक मणी कौल, कुमार सहानी, सुभाष घई, अदूर गोपालकृष्णन, सईद मिर्झा तसेच अभिनयक्षेत्रातील शत्रुघ्न सिन्हा, जया भादुरी, असरानी व शबाना आझमी ही काही ठळक नावं आहेत.
समारोप
चित्रपट क्षेत्रात करिअर करायचं म्हणणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी एफटीआयआय हा नुसता प्रवेशाचा दरवाजा नाही — ती एक शिस्त शिकवणारी जागा आहे. अभिमत विद्यापीठाचा दर्जा मिळाल्यानंतर तिथल्या संशोधनाला आणि अभ्यासक्रमांच्या रचनेला नवा वाव मिळणार आहे. प्रभातच्या आवारात रुजलेली ही परंपरा पुढच्या पिढीच्या कथाकारांना घडवत राहील.
📚 हेही नक्की वाचा – मराठी निबंध व माहिती
- 🔴 साताऱ्याच्या अभिमानाची रोमहर्षक कहाणी
- 🔵 औसा किल्ला – लातूरचा अभेद्य भुईकोट किल्ला आणि त्याचा थरारक इतिहास
- 🟢 ई-मेल म्हणजे काय? संपूर्ण माहिती, इतिहास, उपयोग आणि फायदे मराठीत
- 🟠 कमळाचे फायदे, उपयोग आणि रोचक तथ्ये
- 🟣 पन्हाळगड जिंकणाऱ्या योद्ध्याची गाथा
- 🟡 मोबाइल उपकरणांची संपूर्ण माहिती मराठीत
- ⬤ रायगड किल्ला: छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्याची गौरवशाली राजधानी
- 🔸 विद्यार्थ्यांसाठी संपूर्ण मार्गदर्शक
