शरीरातील सर्वांत लहान अवयवांपैकी एक, पण जबाबदारी सर्वांत मोठ्यांपैकी. ओटीपोटात डाव्या-उजव्या बाजूला बसलेल्या, बदामाएवढ्या दोन ग्रंथी दर महिन्याला एक अंड सोडतात, दोन महत्त्वाची संप्रेरकं तयार करतात आणि पौगंडावस्थेपासून रजोनिवृत्तीपर्यंतचं संपूर्ण चक्र सांभाळतात. या ग्रंथी म्हणजे अंडाशय (Ovary) – ज्यांना अंडकोश, बीजांडकोश किंवा बीजांडाशय अशीही नावं आहेत.
| एका दृष्टिक्षेपात | |
|---|---|
| मराठी नावे | अंडाशय, अंडकोश, बीजांडकोश, बीजांडाशय |
| संख्या | दोन – उदरगुहेत उजव्या व डाव्या बाजूला प्रत्येकी एक |
| आकार | बदामासारखा फुगीर व लांबटगोल |
| मोजमाप | लांबी ३ सेंमी., रुंदी १.५ सेंमी., जाडी १ सेंमी. |
| रंग | भुरकट गुलाबी |
| पुरुषातील समकक्ष | वृषण – स्थान, रचना व कार्याच्या दृष्टीने |
| मुख्य भाग | बाह्यक आणि मध्यक |
| संप्रेरके | इस्ट्रोजेन आणि प्रोजेस्टेरॉन |
जागा, आकार आणि आधार
अंडाशयाचा बाह्यभाग सुरुवातीला गुळगुळीत असतो; पण अंडनिर्मिती सुरू झाल्यावर तो सुरकुतलेला, खडबडीत आणि पुटकुळ्या असल्यासारखा दिसू लागतो – म्हणजे प्रत्येक अंडमोचनाची खूण त्या पृष्ठभागावर उमटत जाते. भ्रूणावस्थेत ही अंडाशये कटिभागात वृक्काजवळ असतात आणि नंतर हळूहळू खाली सरकत उदरगुहेत स्थिरावतात. त्यांच्या खाली दोन अंडवाहिन्या व एक गर्भाशय असतं; प्रत्येक अंडवाहिनीचं टोक झालरीसारखं व नरसाळ्याच्या आकाराचं असतं. अंडाशयाला निलंबी बंध नावाची पर्युदराची दुहेरी घडी चिकटलेली असते – याच घडीच्या दोन थरांतून रक्तवाहिन्या, लसीकावाहिन्या व चेतातंतू आत-बाहेर जातात.
अंड तयार होऊन बाहेर पडेपर्यंतचा प्रवास
- 🔴 बाह्यकात सुरुवात: अंडाशयाच्या बाह्यकातील घनाकार पेशींपासून अंडपुटकांची निर्मिती होते.
- 🔵 मध्यकाकडे प्रवास: ही अंडपुटकं विकसित होत मध्यकात येतात आणि तिथे अंड परिपक्व होतं.
- 🟢 अंडमोचन: परिपक्व अंड अंडाशयाच्या बाह्यस्तराचा भेद करून बाहेर पडतं – याला अंडमोचन म्हणतात.
- 🟠 फॅलोपी नलिकेतून पुढे: बाहेर पडलेलं अंड अंडवाहिनीच्या (फॅलोपी नलिकेच्या) झालरयुक्त टोकातून गर्भाशयाकडे मार्गस्थ होतं.
- 🟣 पीतपिंडाची निर्मिती: मागे उरलेल्या अंडपुटकाच्या भागापासून पीतपिंड तयार होतो, जो पुढील टप्प्यासाठी आवश्यक संप्रेरकं पुरवतो.
- 🟡 फलन न झाल्यास: अंड फलित झालं नाही, तर ते मासिक ऋतुचक्राच्या ऋतुस्रावाबरोबर विसर्जित होतं.
इस्ट्रोजेन व प्रोजेस्टेरॉन – दोन संप्रेरकं, अनेक कामं
अंडाशय केवळ अंड तयार करत नाही; ते एक अंतःस्रावी ग्रंथीही आहे. इथे तयार होणाऱ्या इस्ट्रोजेन आणि प्रोजेस्टेरॉन या संप्रेरकांमुळे जननेंद्रियांची वाढ व नियंत्रण, ऋतुचक्राचं नियमन, लैंगिक गौणलक्षणांचा विकास, स्तनांची वाढ, गर्भाचं पोषण आणि गर्भावस्थेतील शारीरिक बदल ही कामं घडून येतात. मात्र या ग्रंथीवरही एक वरिष्ठ नियंत्रक असतो – मेंदूतील पीयूषिका ग्रंथी. तिच्यात तयार होणारी अनेक संप्रेरकं अंडाशयाचं कामकाज नियंत्रित करतात. रजोनिवृत्तीनंतर अंडनिर्मिती थांबते आणि अंडाशयाचा आकारही लहान होत जातो.
| कार्य | कशामुळे घडतं |
|---|---|
| स्त्रीबीज (अंड) निर्मिती | बाह्यकातील अंडपुटकांचा विकास |
| ऋतुचक्राचे नियमन | इस्ट्रोजेन + प्रोजेस्टेरॉन |
| लैंगिक गौणलक्षणे व स्तनवाढ | इस्ट्रोजेन |
| गर्भाचे पोषण व गर्भावस्थेतील बदल | प्रोजेस्टेरॉन व पीतपिंड |
| अंडाशयावरील नियंत्रण | पीयूषिका ग्रंथीची संप्रेरके |
हा लेख केवळ सामान्य शैक्षणिक माहितीसाठी आहे. ओटीपोटात दुखणे, अनियमित पाळी, गर्भधारणेतील अडचणी किंवा अंडाशयाशी संबंधित कोणतीही तक्रार असल्यास स्वतःहून निदान न करता स्त्रीरोगतज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
Ovary Information in Marathi (English Summary)
The ovary is the female gland in which ova (eggs) are produced. A woman has two ovaries, one on each side of the pelvic cavity, corresponding to the testes in males. Each is almond-shaped, greyish-pink, about 3 cm long, 1.5 cm wide and 1 cm thick; the surface is smooth at first and becomes wrinkled once ovulation begins. A double peritoneal fold, the suspensory ligament, carries blood vessels, lymph vessels and nerves in and out. The ovary has a cortex, where follicles form, and a medulla, where the ovum matures before ovulation; the egg then travels through the fimbriated end of the fallopian tube to the uterus, while the remaining follicle becomes the corpus luteum. The ovaries secrete oestrogen and progesterone, which govern reproductive growth, the menstrual cycle, secondary sexual characteristics, breast development and pregnancy changes, and are themselves controlled by pituitary hormones. After menopause the ovaries shrink in size.
📚 हे सुद्धा नक्की वाचा
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
प्रश्न: अंडाशय म्हणजे काय आणि ते कुठे असते?
उत्तर: ज्या ग्रंथीमध्ये स्त्रीबीजे (अंड) उत्पन्न होतात तिला अंडाशय म्हणतात. स्त्रीच्या उदरगुहेत म्हणजे ओटीपोटात उजव्या व डाव्या बाजूला प्रत्येकी एक अशी दोन अंडाशये असतात.
प्रश्न: अंडाशयाचा आकार व मोजमाप किती असते?
उत्तर: अंडाशयाचा आकार बदामासारखा फुगीर व लांबटगोल असतो. प्रत्येक अंडाशयाची लांबी सुमारे ३ सेंमी., रुंदी १.५ सेंमी. आणि जाडी १ सेंमी. असते.
प्रश्न: अंडमोचन म्हणजे काय?
उत्तर: अंडपुटकात परिपक्व झालेलं अंड अंडाशयाच्या बाह्यस्तराचा भेद करून बाहेर पडतं, या प्रक्रियेला अंडमोचन म्हणतात. त्यानंतर ते फॅलोपी नलिकेच्या झालरयुक्त टोकातून गर्भाशयाकडे जातं.
प्रश्न: अंडाशयात कोणती संप्रेरके तयार होतात?
उत्तर: अंडाशयात इस्ट्रोजेन आणि प्रोजेस्टेरॉन ही संप्रेरके तयार होतात. जननेंद्रियांची वाढ, ऋतुचक्राचे नियंत्रण, लैंगिक गौणलक्षणे, स्तनांची वाढ आणि गर्भाचे पोषण ही कार्ये त्यांच्यामुळे होतात.
प्रश्न: पीतपिंड म्हणजे काय?
उत्तर: अंड बाहेर पडल्यानंतर अंडपुटकाच्या उरलेल्या भागापासून जो पिंड तयार होतो त्याला पीतपिंड म्हणतात. गर्भधारणेच्या सुरुवातीच्या टप्प्यासाठी आवश्यक संप्रेरके तो पुरवतो.
प्रश्न: रजोनिवृत्तीनंतर अंडाशयाचे काय होते?
उत्तर: रजोनिवृत्तीनंतर अंडनिर्मिती थांबते आणि अंडाशयाचा आकार हळूहळू लहान होत जातो.
