शारीरिक शिक्षण – एका दृष्टिक्षेपात
तज्ज्ञ काय म्हणतात?
- 🔴 डॉ. जे. बी. नॅश: ‘शारीरिक शिक्षण हे एका मोठ्या समग्र अशा विषयाचा एक भाग असून त्याचा संबंध महत्त्वाच्या स्नायूंच्या हालचालींशी आणि त्यांच्याशी संबंधित असणाऱ्या क्रियांशी आहे.’
- 🔵 डिओबर्ट्युफर: ‘विविध शारीरिक हालचालींद्वारे व्यक्तीला मिळणाऱ्या अनुभवाचे संघटित ज्ञान म्हणजे शारीरिक शिक्षण होय.’
- 🟢 केंद्रीय शारीरिक शिक्षण व मनोरंजन सल्लागार मंडळ: ‘शारीरिक हालचालींद्वारे शरीर, मन व आत्मा यांचा परिपूर्ण व योग्य विकास साधून बालकाच्या व्यक्तिमत्त्वाचा सर्वांगीण विकास साधण्याची प्रक्रिया.’
हेतू बदलला – स्नायूंकडून व्यक्तिमत्त्वाकडे
प्राचीन काळी शारीरिक शिक्षणाचा हेतू स्नायूंचा विकास करून शारीरिक शक्ती वाढवण्यापुरता मर्यादित होता. यशाची मोजपट्टी होती — युद्धात टिकणं, मैदानात जिंकणं, वजन उचलणं, झाडावर चढणं, लाकूड कापणं किंवा नदी-तलावात पोहणं. आज हा हेतू पूर्णपणे बदलला आहे. आजच्या भाषेत शारीरिक शिक्षण म्हणजे शरीराच्या सर्व घटकांच्या विकासासाठीचा एक सुव्यवस्थित कार्यक्रम. व्यायाम, खेळ आणि करमणुकीबरोबरच वैयक्तिक आरोग्य आणि सार्वजनिक आरोग्य यांनाही यात महत्त्वाचं स्थान आहे, आणि कार्यक्रमांचं वेळापत्रक ठरवताना शरीरशास्त्र, मानसशास्त्र व सामाजिक विज्ञानातील तत्त्वांचा जास्तीत जास्त उपयोग केला जातो.
प्रत्येक शाळेत खेळाचं मैदान असणं आवश्यक मानलं जातं. अध्यापनानंतर विद्यार्थ्यांनी विविध खेळांमध्ये सहभागी व्हावं ही अपेक्षा असते, आणि त्यांना विविध प्रकारच्या शारीरिक कसरती व क्रिया शिकवल्या जातात — ज्यात योगासनांचाही समावेश असतो. शारीरिक शिक्षणाला प्रोत्साहन देण्यासाठी विविध स्तरांवर संघटना व संस्था कार्यरत असून त्या प्रादेशिक, राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा आयोजित करतात.
मैदानावर शिकवली जाणारी मूल्ये
खेळ हा मुलांसाठी आनंदाचा स्रोत आहे आणि तो शरीरातील सर्व अवयवांना ऊर्जा पुरवतो. पण त्याहून महत्त्वाचं म्हणजे तो शिकवतो काय, हे. शालेय खेळांत खेळाडूंना नियम पाळावे लागतात, कधी पंचाची भूमिका घ्यावी लागते — यातून शिस्त आणि आज्ञाधारकपणा रुजतो. संघिक खेळात निष्ठा राखणं आणि इतर संघांचा सन्मान करणं शिकायला मिळतं, आणि सहनशीलता व संयमाचा विकास होतो.
शरीर आणि मनासाठी होणारे फायदे
- 🔴 शरीर: शरीर मजबूत, निरोगी आणि सुदृढ बनतं; शरीराचं नैसर्गिक सामर्थ्य आणि रोगप्रतिकारशक्ती वाढते; अनेक शारीरिक व्याधी दूर होण्यास मदत होते.
- 🔵 मन: मानसिक कार्यानंतर जाणवणारं नैराश्य कमी होतं, मोकळ्या हवेत खेळल्याने उत्साह टिकतो आणि मानसिक शांती मिळते.
- 🟢 बुद्धी: चिंतनक्षमता, स्मरणशक्ती आणि एकाग्रता वाढते; मानसिक विकास होतो, ज्याचा फायदा प्रत्येक क्षेत्रात होतो.
- 🟠 व्यक्तिमत्त्व: आत्मविश्वास वाढतो, धैर्य येतं, नेतृत्वगुण आणि खिलाडूवृत्ती विकसित होते, तसंच उदार मनोवृत्ती तयार होते.
- 🟣 करिअर: शारीरिक शिक्षण व्यवसाय निवडीसही मदत करतं — क्रीडा हे आज एक स्वतंत्र क्षेत्र आहे.
जे मिळेल ते पौष्टिक-अपौष्टिक अन्न खाणं, कोणत्याही वेळेला खाणं, नियमित व्यायाम नसणं आणि शरीराला पुरेसा आराम न मिळणं — या गोष्टी आज सामान्य झाल्या आहेत. शालेय स्तरावर योग व व्यायामाचं शिक्षण मिळूनही त्याचा वापर पुढच्या आयुष्यात केला जात नाही; परिणामी रोगप्रतिरोधक शक्ती घटते आणि नंतर शारीरिक समस्यांना तोंड द्यावं लागतं. सवय शाळेत लागते, पण ती टिकवणं हे आयुष्यभराचं काम आहे.
Physical education is the educational process of keeping the body and mind healthy. Besides the regular curriculum it includes yoga, pranayama, exercise, games and meditation, and also stresses cleanliness, tidiness and punctuality.
Its main aims are to train students for a healthy body, mind and conduct, and to build the habit of regular exercise. In ancient times the purpose was limited to muscular strength; today it is a well-organised programme for the development of all components of the body, drawing on physiology, psychology and social science, and covering both personal and public health.
Games teach discipline, obedience, loyalty to a team and respect for opponents. Physical education improves immunity, memory, concentration and confidence, reduces stress, develops leadership and sportsmanship, and remains valuable well beyond school life. World Yoga Day is observed every year on 21 June.
शारीरिक शिक्षणाबद्दल वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
