Paithan Information in Marathi: पैठण – प्रतिष्ठान ते पैठणीपर्यंतचा प्रवास

📌 पैठण – झटपट माहिती

प्रतिष्ठान – सातवाहनांची राजधानी

आजचं पैठण म्हणजे प्राचीन ‘प्रतिष्ठान’. ते गोदावरी नदीच्या उत्तर तीरावर, औरंगाबाद शहराच्या दक्षिणेस छपन्न किलोमीटरवर वसलं आहे. बौद्ध आणि जैन धर्मग्रंथांमध्ये प्रतिष्ठानचे विपुल उल्लेख सापडतात. ग्रीक भूगोलकार टॉलेमी सांगतो की पैठण ही सातवाहन राजा सिरि पुळुमावी याची राजधानी होती. महाराष्ट्राचे आद्य सम्राट मानले जाणाऱ्या सातवाहन वंशाचा या नगराशी निकटचा संबंध होता आणि शहराची मुख्य भरभराट त्याच काळात झाली.

रोमपर्यंत पोहोचलेला माल

‘पेरिप्लस ऑफ द एरिथ्रीअन सी’ या ग्रंथात पैठणची नोंद मोठं व्यापारी केंद्र म्हणून आहे — विशेषतः वस्त्रोद्योगाशी निगडित. तो ग्रंथ सांगतो की भडोचपासून पैठण वीस दिवसांच्या प्रवासाइतकं दूर आहे. मसलीपट्टम–पैठण–तेर–नासिक–भडोच हा महत्त्वाचा व्यापारी मार्ग वापरात होता, आणि महिष्मती, उज्जयिनी व विदिशा यांच्याशीही पैठण जोडलेलं होतं. पैठणहून कार्नेलिअन हे मौल्यवान दगड दागिने बनवण्यासाठी भडोचला पाठवले जात. पितळखोऱ्याच्या लेण्यांत पैठणच्या ‘मित्रदेव’ या गंधिकाच्या नातलगांनी दिलेल्या देणग्यांचा लेखही आढळतो.

सत्ता बदलल्या, पण दक्षिण काशी टिकली

सातवाहनांनंतर आभीर, वाकाटक, बादामीचे चालुक्य, राष्ट्रकूट, कल्याणीचे चालुक्य आणि यादव यांचा पैठणशी संबंध आला. यादवकाळात इथलं महत्त्व धर्मपीठ म्हणून वाढलं आणि गावाला ‘दक्षिण काशी’ म्हटलं जाऊ लागलं. पुढे बहमनी, मोगल, निजामशाही आणि मराठे यांचं आधिपत्य आलं; ब्रिटिश अंमलात ते हैदराबाद संस्थानच्या अखत्यारीत होतं. संत एकनाथ आणि संत ज्ञानेश्वर यांच्या जीवनकार्याशी पैठण जोडलेलं आहे, आणि दिगंबर जैन पंथ व महानुभाव पंथाचंही ते तीर्थक्षेत्र मानलं जातं.

एफ. आर. अल्चिन यांच्या मते पैठण हे दख्खन व गंगेचं खोरं यांना जोडणारं ‘दक्षिण ठाणे’ होतं.

‘पांढरी’च्या टेकाडांखाली दडलेली दोन मंदिरं

पैठणची विस्तृत ‘पांढरी’ची टेकाडं जुन्या वैभवाची साक्ष देतात. निजामी राजवटीतल्या पुरातत्त्व खात्याने १९३६–३७ मध्ये सर्वप्रथम उत्खनन केलं आणि चौथ्या ते आठव्या शतकातील विटांनी बांधलेल्या दोन मंदिरांचे अवशेष मिळाले. पुढे भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण खातं व ‘सोसायटी फॉर साउथ एशियन स्टडीज’ यांनी १९९६ ते १९९९ या काळात संयुक्तपणे त्यांचा नव्याने अभ्यास केला; या मंदिरांचा विकास चार टप्प्यांनी झाल्याचं दिसून आलं. ही मंदिरं रामटेक, देवगढ, बोधगया, नाचना, भूमर, भितरगाव यांसारख्या आद्य मंदिरांशी साम्य दाखवतात.

मणी, नाणी आणि रोमन मृद्भांडी

नरसिंह मंदिराजवळच्या टेकाडावर मोरेश्वर दीक्षित यांनी १९६५–६६ मध्ये उत्खनन केलं. तिथे चार सांस्कृतिक कालखंड आढळले — पहिला सातवाहन, चौथा मध्ययुगीन. पहिल्या कालखंडात काचेचे मणी, स्फटिकाची कर्णभूषणे आणि गजलक्ष्मीची प्रतिमा असलेली शिशाची दोन नाणी प्रथमच मिळाली. १९९५ साली ‘सोन टेकडी’ येथे रामचंद्र मोरवंचीकर व अरविंद जामखेडकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली झालेल्या उत्खननात रोमन प्रभाव असलेली मृद्भांडी सापडली. बाळासाहेब पाटील यांचा संग्रह आज संत ज्ञानेश्वर उद्यानात ‘ऐतिहासिक वस्तुसंग्रहालय’ रूपात जतन केला आहे.

Paithan Information in Marathi (English Summary)

❓ वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

समारोप

पैठणला गेल्यावर गोदावरीचा घाट, संत एकनाथांची आठवण आणि हातमागाचा खटखट आवाज — तिन्ही एकाच फेरीत अनुभवता येतात. मातीखाली दडलेली मंदिरं, परदेशी ग्रंथांतल्या नोंदी आणि आजही चालू असलेली विणकाम परंपरा एकाच ठिकाणी नांदते. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक इतिहासाचा अखंड दस्तऐवज म्हणून पैठणकडे पाहणं योग्य ठरेल.