तुमच्या लहान मुलाला गोवराची लस टोचली जाते, तेव्हा त्या सुईमागे तीन शास्त्रज्ञांच्या वर्षांची मेहनत उभी असते. त्यांपैकी एक होते थॉमस हकल वेल्लर. प्रयोगशाळेत विषाणू वाढवण्याची एक पद्धत त्यांनी सहकाऱ्यांसोबत विकसित केली आणि लसनिर्मितीचं संपूर्ण चित्र बदललं. मात्र श्रेय घ्यायची वेळ आली, तेव्हा ते म्हणाले — हे एकट्याचं काम नाही.
📌 थॉमस हकल वेल्लर – थोडक्यात
| घटक | तपशील |
|---|---|
| पूर्ण नाव | थॉमस हकल वेल्लर (Thomas Huckle Weller) |
| जन्म – मृत्यू | १५ जून १९१५ – २३ ऑगस्ट २००८ |
| जन्मस्थान | अॅन आर्बोर, मिशिगन, अमेरिका |
| कार्यक्षेत्र | विषाणुशास्त्र (व्हायरॉलॉजी) |
| शिक्षण | मिशिगन विद्यापीठ; हार्वर्ड मेडिकल स्कूल |
| प्रसिद्ध पद्धत | एन्डर्स–रॉबिन्स–वेल्लर पद्धत (ऊती संवर्धन) |
| नोबेल पुरस्कार | १९५४ – शरीरविज्ञान व वैद्यकशास्त्र |
प्राध्यापकाच्या घरात वाढलेला मुलगा
वेल्लर यांचा जन्म १५ जून १९१५ रोजी मिशिगनमधल्या अॅन आर्बोर येथे झाला. त्यांचे वडील कार्ल वेरनॉन वेल्लर हे मिशिगन विद्यापीठात रोगनिदानशास्त्र विभागात प्राध्यापक होते, आणि सुरुवातीचं शिक्षण त्यांनी तिथेच घेतलं. घरात वैद्यकशास्त्राची चर्चा रोजची असल्याने दिशा लवकर ठरली. पुढे त्यांनी हार्वर्ड मेडिकल स्कूल मधून वैद्यकीय पदवी पूर्ण केली. संशोधनाची आवड तिथेच मूळ धरू लागली, पण जग दुसऱ्या महायुद्धाकडे सरकत होतं.
युद्धकाळ, मलेरिया आणि कॅरेबियन
१९४२ मध्ये त्यांची आर्मी मेडिकल ऑफिसर म्हणून नियुक्ती झाली आणि ते लष्करात सामील झाले. संशोधनासाठी, विशेषतः मलेरियावरील नियंत्रणाच्या कामासाठी त्यांना कॅरेबियनमधल्या पुएर्तो रिको मिलिटरी बेसवर पाठवण्यात आलं. उष्णकटिबंधीय आजार जवळून पाहण्याची संधी त्यांना तिथे मिळाली. १९४६ साली मेजर या पदावरून ते लष्करी सेवेतून निवृत्त झाले. त्यानंतर बोस्टनमधल्या चिल्ड्रेन्स हॉस्पिटलमध्ये वैद्यकीय अधिकारी म्हणून त्यांनी काम सुरू केलं.
✨ थॉमस वेल्लर यांच्या कारकिर्दीतील टप्पे
- 🔴 १९४२ – आर्मी मेडिकल ऑफिसर म्हणून लष्करात नियुक्ती
- 🔵 पुएर्तो रिको येथे मलेरिया नियंत्रणाच्या कामासाठी नेमणूक
- 🟢 १९४६ – मेजर पदावरून लष्करी सेवेतून निवृत्ती
- 🟠 १९४८ – एन्डर्स व रॉबिन्स यांच्याशी हार्वर्डमध्ये भेट
- 🟣 गोवर व कांजिण्यांवरील लसनिर्मितीचा मार्ग खुला केला
- 🟡 १९५४ – शरीरविज्ञान व वैद्यकशास्त्राचा नोबेल पुरस्कार
१९४८ ची भेट आणि ऊती संवर्धनाचा शोध
१९४८ साली हार्वर्ड येथे त्यांची जॉन एन्डर्स आणि फ्रेडरिक चॅम्पमन रॉबिन्स यांच्याशी भेट झाली. या तिघांनी मिळून ऊती संवर्धन म्हणजे टिश्यू कल्चर पद्धतीने विषाणुजन्य रोगांचा अभ्यास सुरू केला. विषाणू प्रयोगशाळेत ऊतींवर वाढवता येतात हे सिद्ध झाल्यावर संशोधनाचा वेगच बदलला. त्यांनी कांजिण्या आणि गोवर या रोगांवर लस शोधून काढली. या पद्धतीला आज एन्डर्स–रॉबिन्स–वेल्लर पद्धत म्हणतात आणि या कार्यासाठी १९५४ साली त्यांना नोबेल पुरस्कार मिळाला.
‘विज्ञानातला कोणताही शोध एकट्याचं काम नसतं’ — नोबेल हातात असतानाही वेल्लर हेच सांगत राहिले.
रुबेलाचा शोध आणि स्वतःच्या घरातला नमुना
वेल्लर यांनी कन्जेनायटल रुबेला आणि जर्मन गोवर यांचाही अभ्यास केला. या अभ्यासासाठी त्यांनी स्वतःच्या मुलाचा — रॉबर्टचा — मूत्र नमुना घेतला; त्यात तीव्र गोवराचं चिन्ह दिसून आलं. त्याच नमुन्यातील सूक्ष्मजीवांचा अभ्यास करत त्यांनी रोजचे बदल सूक्ष्मदर्शकाखाली टिपले. १९६२ ते १९६५ या काळात रुबेला सर्वदूर पसरणारा आजार म्हणून ओळखला गेला. या साथीमुळे बऱ्याच महिलांचे गर्भपात झाले, आणि तेव्हा या संशोधनाचं खरं महत्त्व जगाला जाणवलं.
‘शोध एकट्याचा नसतो’ – एक कायमचा धडा
निवृत्तीनंतरही ते हार्वर्ड स्कूल ऑफ पब्लिक हेल्थचे प्राध्यापक राहिले. २००४ मध्ये त्यांनी आत्मचरित्र लिहिलं आणि त्यात रोग पसरवणारे विषाणू ऊतींवर वाढतात, ही मध्यवर्ती नोंद मांडली. त्यांचे गाजलेले शब्द आजही प्रयोगशाळांच्या भिंतीवर लावण्याजोगे आहेत — विज्ञान जगतातील कोणताही शोध हे एकट्याचे काम नव्हे; योग्य परिणामांसाठी सहकाऱ्यांसोबतच काम करावे लागते. २३ ऑगस्ट २००८ रोजी त्यांचं निधन झालं.
Thomas Huckle Weller Information in Marathi (English Summary)
Thomas Huckle Weller was an American virologist born on 15 June 1915 in Ann Arbor, Michigan. Along with John Enders and Frederick Chapman Robbins, he developed the tissue culture technique for growing viruses in the laboratory, work that earned the three of them the Nobel Prize in 1954.
This method opened the path to the polio, measles and chickenpox vaccine programmes that followed. Weller also studied congenital rubella, and remained a professor at the Harvard School of Public Health after retirement.
❓ वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
▸ थॉमस वेल्लर यांना नोबेल पुरस्कार कधी मिळाला?
ऊती संवर्धन पद्धतीने विषाणुजन्य रोगांच्या अभ्यासाबद्दल त्यांना १९५४ साली शरीरविज्ञान व वैद्यकशास्त्राचा नोबेल पुरस्कार मिळाला. हा पुरस्कार त्यांना एन्डर्स व रॉबिन्स यांच्यासोबत विभागून मिळाला.
▸ ‘एन्डर्स–रॉबिन्स–वेल्लर पद्धत’ म्हणजे काय?
प्रयोगशाळेत ऊतींवर विषाणू वाढवण्याची ती पद्धत आहे. या तंत्रामुळे विषाणुजन्य रोगांचा अभ्यास आणि लसनिर्मिती दोन्ही शक्य झाली, म्हणून तिला या तिघांचं नाव दिलं गेलं.
▸ त्यांनी कोणत्या रोगांवर लस शोधली?
एन्डर्स व रॉबिन्स यांच्यासोबत काम करत त्यांनी कांजिण्या आणि गोवर या विषाणुजन्य रोगांवर लस शोधून काढली. या तंत्रामुळे पुढे इतर लसींचाही मार्ग मोकळा झाला.
▸ रुबेलाच्या अभ्यासात त्यांचं योगदान काय?
त्यांनी कन्जेनायटल रुबेला व जर्मन गोवर यांचा अभ्यास केला. १९६२ ते १९६५ या काळात रुबेला सर्वदूर पसरणारा आजार ठरला आणि या संशोधनाचं महत्त्व अधोरेखित झालं.
समारोप
वेल्लर यांचं नाव सामान्य माणसाला माहीत नसतं, पण त्यांच्या कामाचा स्पर्श जगातल्या जवळपास प्रत्येक लसीकरण कार्डाला झाला आहे. प्रसिद्धीपेक्षा प्रश्नात रस असणारा संशोधक कसा असतो, याचं ते उदाहरण आहेत. विज्ञानाच्या विद्यार्थ्यांसाठी त्यांचा सहकार्यावरचा विश्वास हा त्यांच्या नोबेलपेक्षाही मोठा वारसा ठरतो.
📚 हेही नक्की वाचा – मराठी निबंध व माहिती
- 🔴 आषाढी एकादशी माहिती मराठी | आषाढी एकादशी निबंध मराठी
- 🔵 गुरुपौर्णिमा भाषण मराठी
- 🟢 जागतिक तापमान वाढ प्रकल्प
- 🟠 Diwali Nibandh in Marathi – माझा आवडता सण – दिवाळी : मराठी निबंध
- 🟣 निसर्ग, शांतता आणि संस्कृतीचा संगम
- 🟡 RASHTRIYA EKATMATA मराठी निबंध : राष्ट्रीय एकात्मता – काळाची गरज
- ⬤ Get-Together Marathi Speech- गेट-टुगेदर मराठी भाषण
- 🔸 Marathi Essay
