Tuljabhavani of Tuljapur
Tuljabhavani Mandir Tuljapur – महाराष्ट्राच्या साडेतीन शक्तिपीठांपैकी आद्य पीठ, छत्रपती शिवाजी महाराजांची कुलस्वामिनी आणि वर्षातून तब्बल २१ दिवस निद्रा घेणारी जगातील एकमेव देवी! 🚩 तुळजापूरची तुळजाभवानी म्हणजे लाखो कुटुंबांची कुलदेवता. या लेखात मंदिराचा इतिहास, अष्टभुजा मूर्तीचे रहस्य, भवानी तलवारीची कथा, नवरात्र उत्सव आणि दर्शनाची संपूर्ण माहिती एकाच ठिकाणी वाचा.
तुळजापूरची तुळजाभवानी – एका दृष्टिक्षेपात
| मुद्दा | माहिती |
| देवीचे नाव | श्री तुळजाभवानी (त्वरिता, तुरजा, त्वरजा) |
| स्थान | तुळजापूर, जि. धाराशिव (उस्मानाबाद), महाराष्ट्र |
| शक्तिपीठ दर्जा | साडेतीन शक्तिपीठांतील आद्य (पूर्ण) पीठ |
| मूर्तीचे स्वरूप | अष्टभुजा महिषासुरमर्दिनी, चल मूर्ती |
| मंदिर उभारणी | सुमारे १३ वे शतक (जीर्णोद्धार १८ व्या शतकात) |
| मुख्य उत्सव | शारदीय नवरात्र, शाकंभरी नवरात्र, छबिना मिरवणूक |
| जवळचे शहर | सोलापूर ४५ किमी, धाराशिव २२ किमी |
महाराष्ट्राची कुलस्वामिनी – आई तुळजाभवानी
महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि तेलंगणातील लाखो घरांमध्ये लग्न असो, बारसे असो की नवी गाडी – पहिला नारळ फुटतो तो तुळजापूरच्या भवानी आईच्या नावाने! कारण tulja bhavani ही या तिन्ही राज्यांतील असंख्य कुटुंबांची कुलदेवता आहे. कोल्हापूरची महालक्ष्मी, माहूरची रेणुका आणि वणीची सप्तशृंगी या साडेतीन शक्तिपीठांमध्ये तुळजापूरचे स्थान आद्य पीठ म्हणून सर्वोच्च मानले जाते. देवी भागवतात भारतातील ५१ शक्तिपीठांच्या यादीतही तुळजापूरचा गौरवाने उल्लेख येतो.
‘तुळजा’ हे नाव कसे तयार झाले, हेही रंजक आहे. प्राचीन ग्रंथांमध्ये ‘त्वरिता’, ‘त्वरजा’ आणि ‘तुरजा’ या नावांनी देवीची उपासना केल्याचे उल्लेख सापडतात. ‘त्वरित’ म्हणजे तत्काळ – भक्ताने हाक मारताच क्षणात धावून येणारी आई ती त्वरिता! याच शब्दांचे कालांतराने ‘तुलजा’ आणि पुढे ‘तुळजा’ असे रूपांतर झाले, असे इतिहासकार ग. ह. खरे यांनी नोंदवले आहे.
Tuljabhavani Mandir चा इतिहास – ८०० वर्षांचा वारसा
तुळजाभवानीचे मंदिर बालाघाट डोंगररांगेतील ‘यमुनाचल’ नावाच्या टेकडीवर वसले आहे. विशेष म्हणजे हे मंदिर डोंगरमाथ्यावर नसून दरीत आहे – त्यामुळे पायऱ्या उतरून देवीच्या दर्शनाला जावे लागते! सभामंडपातील प्राचीन दगडी स्तंभ आणि परिसरातील अवशेषांवरून मूळ मंदिर सुमारे तेराव्या शतकात बांधले गेल्याचे अभ्यासक मानतात. पुढे अठराव्या शतकात निंबाळकर घराण्याने आणि निजामाच्या सरदारांनी मंदिराचा विस्तार केला.
इतिहासाच्या पानांमध्येही देवीच्या पाऊलखुणा स्पष्ट दिसतात. इ. स. ११६४ च्या शिलालेखात ‘अंबादेवी’ असा उल्लेख काटी-सावरगाव येथे सापडला आहे, तर इ. स. १३९७ च्या शिलालेखात तुळजापूर यात्रेचा स्पष्ट निर्देश आहे. गुरुचरित्र, ऐने-अकबरी यांसारख्या ग्रंथांतून आणि संत एकनाथ व समर्थ रामदासांच्या साहित्यातूनही भवानीमातेचे संदर्भ भेटतात.
💡 माहितीत भर: मंदिर परिसरात राजा शहाजी महाद्वार व राजमाता जिजाऊ महाद्वार अशी भव्य प्रवेशद्वारे असून, निंबाळकर दरवाजाबाहेर मातंगी देवी व भैरवाची सुमारे चौदाव्या शतकातील मंदिरे आहेत.
अष्टभुजा मूर्तीचे विलोभनीय रूप
गर्भगृहात प्रवेश करताच समोर दिसते ती अष्टभुजा महिषासुरमर्दिनीच्या रूपातील तेजस्वी मूर्ती. गंडकी शिळेतील ही स्वयंभू मानली जाणारी मूर्ती उंच सिंहासनावर विराजमान असून तिच्या मस्तकावरील मुकुटात सयोनी-लिंग आहे. आठ हातांत त्रिशूळ, बाण, चक्र, शंख, धनुष्य व पानपात्र धारण केलेले आहे; पाठीवर बाणांचा भाता आहे. देवीचा डावा पाय जमिनीवर तर उजवा पाय महिषासुराच्या शरीरावर रोवलेला आहे. मुखाच्या दोन्ही बाजूंना चंद्र-सूर्य कोरलेले असून शेजारी सिंह हे वाहन आणि मार्कंडेय व कर्दम ऋषींच्या मूर्ती आहेत.
या मूर्तीचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे ही ‘चल मूर्ती’ आहे – म्हणजे वर्षातून ठरावीक प्रसंगी मूर्ती सिंहासनावरून हलवता येते. भारतातील प्रमुख देवस्थानांमध्ये असे उदाहरण अत्यंत दुर्मीळ आहे!
वर्षातून २१ दिवस निद्रा घेणारी एकमेव देवी 😴
तुळजाभवानी ही अशी एकमेव देवता मानली जाते, जी वर्षातून तीन वेळा – एकूण सुमारे २१ दिवस – निद्रा घेते. भाद्रपद महिन्यात देवी घोरनिद्रा घेते, शारदीय नवरात्रातील महिषासुरमर्दनाच्या श्रमानंतर श्रमनिद्रा घेते आणि पौष महिन्यात महानिद्रा घेते. निद्राकाळात देवीची मूर्ती चांदीच्या पलंगावर शयन करते आणि या काळात नित्योपचार बदलतात. भक्तांसाठी हा सोहळा म्हणजे आई खरोखर ‘जिवंत’ असल्याची अनुभूती!
छत्रपती शिवाजी महाराज आणि भवानी तलवार ⚔️
तुळजाभवानी आणि स्वराज्य यांचे नाते अतूट आहे. भवानीमाता ही छत्रपती शिवाजी महाराजांची कुलस्वामिनी. आईच्या आशीर्वादानेच महाराजांना ‘भवानी तलवार’ प्राप्त झाली, अशी श्रद्धा महाराष्ट्राच्या मनामनात रुजली आहे. सभासद बखरीत अफझलखानाने तुळजापुरात मंदिराची विटंबना केल्याची नोंद आहे – आणि पुढे त्याच अफझलखानाचा कोथळा प्रतापगडावर निघाला, हा इतिहास सर्वश्रुत आहे!
देवीला अर्पण केलेल्या १०१ मोहरांच्या माळेतील प्रत्येक पुतळीवर ‘श्री राजा शिव छत्रपती’ ही अक्षरे कोरलेली आहेत. छत्रपती शाहू महाराज, महादजी शिंदे, अहिल्यादेवी होळकर, दमाजी गायकवाड यांसारख्या दिग्गजांनीही तुळजापूरची वारी केल्याच्या ऐतिहासिक नोंदी आहेत. विशेष म्हणजे देवीची नित्य पूजा करणारे पुजारी ‘भोपे’ या नावाने ओळखले जातात – ही परंपराही शतकानुशतके अखंड सुरू आहे.
नवरात्र उत्सव, छबिना आणि तीर्थे
शारदीय नवरात्रात तुळजापूरचे रूपच पालटून जाते. घटस्थापनेपासून विजयादशमीपर्यंत लाखो भाविक दर्शनासाठी येतात; अनेक जण शेकडो किलोमीटर पायी चालत येतात. सीमोल्लंघनाचा सोहळा आणि देवीची छबिना मिरवणूक डोळ्यांचे पारणे फेडते. पौष महिन्यातील शाकंभरी नवरात्रही येथे उत्साहात साजरे होते.
मंदिर परिसरात कल्लोळ तीर्थ, गोमुख तीर्थ आणि सुधाकुंड ही पवित्र तीर्थे आहेत – दर्शनापूर्वी येथे तीर्थस्नानाची परंपरा आहे. याशिवाय मंकावती तीर्थ, पापनाशी तीर्थ, नागझरी, काशीकुंड, रामकुंड अशी अनेक तीर्थे तुळजापुरात विखुरलेली आहेत. देवीची कीर्ती फक्त महाराष्ट्रापुरती नाही – थेट नेपाळमधील काठमांडू व भक्तपूर येथे तुळजाभवानीची मंदिरे असून तिथे ती ‘देगु तलेजू’ नावाने पूजली जाते!
🚌 कसे पोहोचाल? तुळजापूर हे सोलापूरपासून ४५ किमी तर धाराशिवपासून २२ किमी अंतरावर आहे. जवळचे रेल्वे स्टेशन सोलापूर असून तेथून एसटी बस व खासगी वाहने सहज उपलब्ध होतात. जवळचे विमानतळ सोलापूर व पुणे.
दैनंदिन पूजाविधी आणि दर्शनाचे नियोजन
तुळजाभवानी मंदिरात पहाटेपासूनच पूजाविधींची लगबग सुरू होते. चरणतीर्थ, अभिषेक, धूपारती आणि प्रक्षाळ पूजा असे नित्योपचार पिढ्यानपिढ्या भोपे पुजारी घराण्यांकडून श्रद्धेने पार पाडले जातात. मंगळवार, शुक्रवार आणि पौर्णिमेला येथे विशेष गर्दी असते, त्यामुळे शांत दर्शनासाठी सकाळी लवकर पोहोचणे उत्तम. दर्शनापूर्वी कल्लोळ तीर्थ व गोमुख तीर्थावर हात-पाय धुण्याची परंपरा आहे. मंदिर परिसरात यमाई मंदिर, रामवरदायिनी मंदिर, आडातला गणपती आणि घाटशिळ ही स्थळेही आवर्जून पाहावीत – घाटशिळेवरूनच देवीने श्रीरामांना ‘रामा, पुढे जा’ असा आशीर्वाद दिल्याची लोकश्रद्धा आहे.
नवसाला पावणारी आई म्हणून भाविक येथे परडी, चोळी-खण, साडी व पेढ्याचा नैवेद्य अर्पण करतात. अनेक कुटुंबे कुलधर्म-कुलाचारासाठी गोंधळ घालतात. तुळजापुरात राहण्यासाठी भक्त निवास व खासगी लॉज सहज मिळतात; सोलापूर-धाराशिव महामार्गामुळे प्रवासही सोयीचा झाला आहे.
Tuljabhavani Temple Tuljapur – Information in English
Tuljabhavani Mandir Tuljapur is one of the most revered Shakti Peethas of India, located in Tuljapur town of Dharashiv (Osmanabad) district, Maharashtra. Among the three-and-a-half Shakti Peethas of Maharashtra, Tuljapur is honoured as the Adya Peetha (the foremost seat). The goddess Tulja Bhavani – also spelled Tulaja Bhawani – is the Kuldevata (family deity) of millions of families across Maharashtra, Karnataka and Telangana, and was the guardian deity of Chhatrapati Shivaji Maharaj, who is believed to have received the legendary Bhavani sword through her blessings.
The temple of Bhavani god, built around the 13th century on the Yamunachal hill of the Balaghat range, houses a rare chal murti (movable idol) of the eight-armed Mahishasurmardini holding a trident, bow, arrow, conch, chakra and drinking bowl. A unique tradition of Bhavani Tuljapur is that the goddess “sleeps” thrice a year for a total of about 21 days – Ghor Nidra, Shram Nidra and Maha Nidra – which no other major Indian deity observes. The grandest time to visit is Sharadiya Navratri, when lakhs of devotees walk hundreds of kilometres to seek the blessings of Aai Tulja Bhavani. Tuljapur is easily reachable from Solapur (45 km) by road.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
प्र.१: तुळजाभवानी मंदिर कोठे आहे?
उ: तुळजाभवानी मंदिर महाराष्ट्रातील धाराशिव (उस्मानाबाद) जिल्ह्यातील तुळजापूर येथे असून ते सोलापूरपासून ४५ किमी अंतरावर आहे.
प्र.२: तुळजाभवानी देवी कोणाची कुलदेवता आहे?
उ: तुळजाभवानी ही छत्रपती शिवाजी महाराजांची कुलस्वामिनी असून महाराष्ट्र, कर्नाटक व तेलंगणातील लाखो कुटुंबांची कुलदेवता आहे.
प्र.३: तुळजाभवानी देवीची निद्रा म्हणजे काय?
उ: तुळजाभवानी वर्षातून तीन वेळा – घोरनिद्रा, श्रमनिद्रा व महानिद्रा अशी एकूण सुमारे २१ दिवस निद्रा घेते. अशी परंपरा असणारी ही एकमेव प्रमुख देवता मानली जाते.
प्र.४: साडेतीन शक्तिपीठांमध्ये तुळजापूरचे स्थान काय आहे?
उ: कोल्हापूर, माहूर व वणी यांसह तुळजापूर हे महाराष्ट्राच्या साडेतीन शक्तिपीठांपैकी आद्य व पूर्ण पीठ मानले जाते.
प्र.५: तुळजाभवानी मूर्तीचे वैशिष्ट्य काय आहे?
उ: देवीची मूर्ती अष्टभुजा महिषासुरमर्दिनी रूपातील असून ती ‘चल मूर्ती’ आहे – म्हणजे वर्षातून ठरावीक प्रसंगी ती सिंहासनावरून हलवली जाते.
प्र.६: तुळजापूरला दर्शनासाठी सर्वोत्तम काळ कोणता?
उ: शारदीय नवरात्र (घटस्थापना ते विजयादशमी) हा सर्वोत्तम काळ आहे; तसेच पौष महिन्यातील शाकंभरी नवरात्रही महत्त्वाचे आहे.
भक्ती & अध्यात्म विभागातील आणखी लेख 🙏
- Yedai Devi Mandir: येरमाळ्याच्या येडेश्वरी मातेची अद्भुत कथा
- Sonari Maharashtra: काळभैरवनाथ मंदिराचा इतिहास व संपूर्ण माहिती
- Padmanabhaswamy Temple: जगातील सर्वात श्रीमंत मंदिराचे रहस्य
- Ashtavinayak Ganpati: महाराष्ट्रातील ८ पवित्र गणेश मंदिरे
- Potraj Information in Marathi: पोतराज समाजाची संपूर्ण माहिती
- Ashadhi Ekadashi: आषाढी एकादशी संपूर्ण माहिती मराठी
- Mahashivratri: शिवकृपा हवी आहे? महाशिवरात्री ही पूजा नक्की करा
- श्रीगुरुचरित्र पारायण कसे करावे? महत्त्व व नियम
🙏 आई तुळजाभवानीच्या चरणी हा लेख अर्पण! लेख आवडल्यास आपल्या कुटुंबीय व मित्रांसोबत नक्की शेअर करा आणि आपल्या प्रतिक्रिया खाली कमेंटमध्ये कळवा.
