Unit Trust of India – UTI : युनिट ट्रस्ट ऑफ इंडियाची स्थापना, US-64 योजना आणि संपूर्ण मराठी माहिती

 युनिट ट्रस्ट ऑफ इंडिया (UTI) म्हणजे नेमके काय?

सोप्या भाषेत सांगायचे तर, UTI ही भारतातील पहिली म्युच्युअल फंड संस्था आहे. “अनेकांचे थोडे-थोडे पैसे एकत्र करा, ते तज्ज्ञांच्या मदतीने शेअर्स व रोख्यांमध्ये गुंतवा आणि मिळणारा नफा सर्वांमध्ये वाटा” – या साध्या संकल्पनेवर UTI उभी राहिली. गुंतवणूकदाराला त्याच्या पैशाच्या बदल्यात ‘युनिट’ मिळते, म्हणूनच नाव पडले – युनिट ट्रस्ट!

१९६० च्या दशकात सामान्य माणसासाठी शेअर बाजार म्हणजे श्रीमंतांचा खेळ होता. UTI ने ही भिंत तोडली आणि शिक्षक, शेतकरी, कारकून अशा सर्वसामान्यांना फक्त काही रुपयांत भांडवली बाजाराचे दरवाजे उघडून दिले. म्हणूनच UTI ला “भारतीय गुंतवणुकीची जननी” म्हटले तरी वावगे ठरणार नाही.

 UTI – एका दृष्टिक्षेपात (Quick Facts)

📜 स्थापनेचा इतिहास – एक स्वप्न, एक संस्था

स्वातंत्र्यानंतर देशाच्या उभारणीसाठी प्रचंड भांडवलाची गरज होती; पण सामान्य माणसाची बचत एकतर घरात, सोन्यात किंवा फार तर बँकेत पडून राहायची. तत्कालीन अर्थमंत्री टी. टी. कृष्णम्माचारी यांच्या पुढाकाराने ही बचत उद्योगांकडे वळवण्याचा मार्ग शोधला गेला. त्यातूनच संसदेने १९६३ मध्ये UTI कायदा मंजूर केला आणि १ फेब्रुवारी १९६४ रोजी UTI चे प्रत्यक्ष कामकाज सुरू झाले.

सुरुवातीला UTI वर भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे नियंत्रण होते; पुढे १९७८ मध्ये हे नियामक व प्रशासकीय नियंत्रण IDBI कडे सोपवण्यात आले. UTI चे मुख्यालय मुंबईत असून लंडन, दुबई, सिंगापूर अशा आंतरराष्ट्रीय केंद्रांमध्येही तिने आपले कार्य विस्तारले.

 US-64 – भारताची सर्वात लोकप्रिय गुंतवणूक योजना

UTI ची पहिली आणि सर्वाधिक गाजलेली योजना म्हणजे युनिट स्कीम १९६४ (US-64). दरवर्षी हमखास लाभांश देणारी ही योजना म्हणजे मध्यमवर्गीय कुटुंबांचा जणू ‘कौटुंबिक सदस्य’च झाली होती. मुलीच्या लग्नासाठी, मुलांच्या शिक्षणासाठी, निवृत्तीनंतरच्या आधारासाठी – प्रत्येक स्वप्नाशी US-64 जोडली गेली. एका टप्प्यावर दोन कोटींहून अधिक गुंतवणूकदार या एकाच योजनेशी जोडलेले होते!

यानंतर UTI ने अनेक नव्या योजना आणल्या – १९७१ मध्ये विमा-संलग्न ULIP, १९८६ मध्ये परदेशी गुंतवणूकदारांसाठी ‘इंडिया फंड’, तसेच शेअर बाजाराशी जोडलेली ‘मास्टरशेअर’ (१९८६) ही देशातील पहिली इक्विटी-केंद्रित योजना. मुलींच्या भविष्यासाठी, निवृत्तीसाठी, करबचतीसाठी अशा विविध गरजांनुसार योजनांचे जाळे UTI ने विणले.

 फंडांचे दोन मुख्य प्रकार

 UTI ची प्रमुख कार्ये

• ✅ बचत संकलन: कोट्यवधी छोट्या गुंतवणूकदारांकडून युनिट्सद्वारे निधी गोळा करणे.
• ✅ व्यावसायिक व्यवस्थापन: तज्ज्ञ फंड मॅनेजर्सकडून शेअर्स, रोखे (बाँड्स), डिबेंचर्समध्ये शास्त्रशुद्ध गुंतवणूक.
• ✅ जोखीम विभागणी: पैसा अनेक कंपन्यांत विभागल्याने एका कंपनीच्या नुकसानीचा फटका मर्यादित राहतो.
• ✅ औद्योगिक विकासाला भांडवल: गोळा झालेला निधी उद्योग व पायाभूत प्रकल्पांना उपलब्ध करून देणे.
• ✅ तरलता: गरजेच्या वेळी युनिट्स विकून पैसे परत मिळण्याची सोय.
• ✅ आर्थिक साक्षरता: सामान्य माणसाला बचतीची व नियोजनबद्ध गुंतवणुकीची सवय लावणे.

 २००१ चे संकट आणि UTI चे विभाजन

प्रत्येक मोठ्या कहाणीत एक वळण असते, तसेच UTI च्या बाबतीतही घडले. US-64 योजनेचे मूल्य बाजारभावाशी जोडलेले नव्हते आणि शेअर बाजारातील घसरणीमुळे २००१ मध्ये US-64 योजना मोठ्या अडचणीत आली. लाखो गुंतवणूकदारांमध्ये घबराट पसरली आणि सरकारला हस्तक्षेप करावा लागला.

यावर कायमस्वरूपी तोडगा म्हणून २००२-०३ मध्ये UTI चे दोन भाग करण्यात आले 👇

याच UTI AMC ने ऑक्टोबर २०२० मध्ये IPO आणला आणि ती शेअर बाजारात सूचिबद्ध झालेली भारतातील मोजक्या म्युच्युअल फंड कंपन्यांपैकी एक ठरली. आज UTI म्युच्युअल फंड लाखो कोटी रुपयांची मालमत्ता सांभाळणारी देशातील आघाडीची फंड घराणी आहे.

 UTI मध्ये गुंतवणूक कशी सुरू कराल? (5 सोप्या स्टेप्स)

 फायदे आणि मर्यादा

 भारतीय म्युच्युअल फंड उद्योगाचे चार टप्पे

या प्रवासातून एक गोष्ट स्पष्ट होते – आज देशात ४० हून अधिक फंड घराणी आणि हजारो योजना असल्या, तरी या संपूर्ण उद्योगाचा पाया रचला तो UTI नेच. म्हणूनच UTI समजून घेतल्याशिवाय भारतीय गुंतवणूक विश्वाचा इतिहास पूर्णच होऊ शकत नाही.

 Unit Trust of India – Information in English

Unit Trust of India (UTI) is India’s first and oldest mutual fund institution. It was created by a special Act of Parliament — the UTI Act, 1963 — and began operations on 1 February 1964 with its headquarters in Mumbai. Its flagship scheme, Unit Scheme 1964 (US-64), became a household name and introduced millions of middle-class Indians to capital-market investing for the very first time.

From 1964 to 1987, UTI enjoyed a complete monopoly in the Indian mutual fund industry. Later, public-sector banks and insurance companies entered the field in 1987, followed by private and foreign players in 1993. After the US-64 crisis of 2001, UTI was split in 2003 into two entities: SUUTI (which took over the assured-return schemes under government care) and UTI Mutual Fund (UTI AMC), a SEBI-registered asset management company sponsored by SBI, LIC, PNB and Bank of Baroda. UTI AMC was listed on the stock exchanges through its IPO in October 2020 and today manages assets worth several lakh crore rupees, serving investors through schemes across equity, debt, hybrid, tax-saving (ELSS) and retirement categories.

 वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

 हे देखील वाचा (Education Hub)

• 👉 Bonsai – वामनतनू वृक्ष : जपानी कलेची संपूर्ण मराठी माहिती
• 👉 Credit म्हणजे काय? संपूर्ण माहिती मराठीत
• 👉 State Meaning in Marathi | State म्हणजे काय?
• 👉 पोतराज समाजाची संपूर्ण माहिती
• 👉 कोयना नदीचा इतिहास, धरण आणि प्रीतीसंगम
• 👉 Infinity Facts in Marathi: अनंताबद्दलच्या 15 रोचक गोष्टी
• 👉 ई-मेल म्हणजे काय? इतिहास, उपयोग आणि फायदे
• 👉 पानांचे आकार, रचना आणि कार्ये