एका दृष्टिक्षेपात नळदुर्ग
नाव नळाचं, पण किल्ला अनेकांचा
हा किल्ला प्रथम कोणी बांधला याचा ठोस पुरावा नाही. तारीख-इ-फिरिश्ता (१६०६) राजा ‘नळ’ याचा उल्लेख करते आणि स्थानिक लोक त्याला नळ-दमयंतीच्या कथेशी जोडतात. बदामी चालुक्यांच्या काळात हा परिसर ‘नलवाडी विषय’ म्हणून ओळखला जात असे. मातीच्या भिंतींचे रूपांतर भक्कम दगडी तटबंदीत झाले ते चौदाव्या शतकात, बहमनी काळात. पुढे हा किल्ला निजामशाही आणि आदिलशाहीच्या नेमक्या सीमेवर आल्याने तो सत्तेचा तराजू झाला.
- 🔴 १५५८–६०: अली आदिलशाहने सीमेवरचा किल्ला म्हणून अतिरिक्त बांधकाम करून बळकटी दिली.
- 🔵 १५८७: आदिलशाही–कुतुबशाही शांतता कराराचा भाग म्हणून इब्राहिम आदिलशाह आणि गोवळकोंड्याची मलिका जहान यांचा विवाहसोहळा याच किल्ल्यात झाला.
- 🟢 १६७६: मोगलांनी किल्ला जिंकला; औरंगजेबाने त्याला दक्षिणेतील उत्कृष्ट किल्ल्यांपैकी एक म्हटले.
- 🟠 १७५८: शिंदखेडच्या तहात पेशव्यांनी हा किल्ला जिंकला.
- 🟣 १८५३: कंपनी फौजेच्या कर्जापोटी निजामाने वऱ्हाड, नळदुर्ग व रायचूर इंग्रजांना तोडून दिले.
- 🟡 १९४८: पोलिस कारवाईनंतर नळदुर्गसह मराठवाडा भारतात सामील झाला.
पाणी महाल – नदीला वास्तूत बसवणारी कल्पना
किल्ल्याचं खरं वैशिष्ट्य तटबंदी नाही, तर पाणी महाल आहे. इब्राहीम आदिलशाह (दुसरा) याच्या काळात वास्तुशास्त्रज्ञ मीर मुहंमद इमादीनने बोरी नदीचं पाणी वळवून बंधारा बांधला आणि त्याच बंधाऱ्याच्या अंगात १६१३ मध्ये हा महाल घडवला. जमिनीपासून सुमारे ९० फूट उंच असलेल्या या वास्तूत उतरण्यासाठी पायऱ्या आहेत, गवाक्षं आहेत, आणि बाहेर उन्हाळा तापत असतानाही आतला गारवा टिकून राहतो — मध्ययुगातलं नैसर्गिक वातानुकूलनच.
पावसाळ्यात बोरी नदीचा जलस्तर वाढला की बंधाऱ्याच्या दोन्ही बाजूंच्या सांडव्यांतून पाणी कोसळायला लागतं. या दोन कृत्रिम धबधब्यांना स्थानिक लोक ‘नर’ आणि ‘मादी’ म्हणतात. हेच पाणी महालाच्या दोन्ही अंगांना घेरतं आणि नळदुर्ग व रणमंडळ हे दोन किल्ले याच बांधकामाने जोडले जातात. महालात एक फार्सी शिलालेखही आहे.
बुरुजांची भाषा समजून घ्या
- 🔴 नौबुरूज: दक्षिण तटबंदीतला दुमजली बुरूज. नऊ छोटे कंगोरे असल्याने हे नाव. उंची १०८ फूट, व्यास सुमारे ४० फूट.
- 🔵 उपळी बुरूज: किल्ल्यातलं सर्वांत उंच ठिकाण – सुमारे १५० फूट उंच, ६४ फूट व्यास. तो तटबंदीत नसून मध्यभागी स्वतंत्र उभा आहे; वर जाण्यासाठी ७७ पायऱ्या.
- 🟢 प्रवेशाची रचना: दोन उंच बुरुजांमधून आत, मग नागमोडी वळण, आणि नंतर लोखंडी खिळे ठोकलेला लाकडी दरवाजा — शत्रूच्या हत्तीला वेग घेता येऊ नये अशी रचना.
- 🟠 रणमंडळचं प्रवेशद्वार: येथे गंडभेरुंड आणि माशांची शिल्पं कोरलेली आहेत.
किल्ल्यात आणखी काय पाहायचं
मुख्य दरवाजा ओलांडून सुमारे ७६ मीटरवर उजवीकडे अंबरखाना लागतो. पुढे १९३२ मध्ये बांधलेलं निजाम कोर्ट — जिथे न्यायालय चालत असे आणि नंतर काही खोल्यांचे तुरुंगात रूपांतर झाले. समोर १५६० मध्ये अली आदिलशहाने बांधलेली तीन कमानींची जामा मशीद, मागे भग्न राणीमहाल, आणि पंधरा फूट उंचीची बारादरी — जिथे कर्नल मेडोज टेलर १८५३ ते १८५७ राहिला होता. शिवाय हमामखाना, दरबार महाल, रंगमहाल, बारुदखाना आणि पागा. संपूर्ण किल्ल्यात खापरी पाइपांनी पाणी फिरवलेलं आहे — पुन्हा तेच सूत्र: इथे पाणी हाच विचारांचा केंद्रबिंदू होता.
किल्ला महामार्गालगत असल्याने वाहनाने पायथ्यापर्यंत जाता येते — ट्रेक करावा लागत नाही. सकाळी लवकर गेल्यास उन्हाचा त्रास होत नाही. पावसाळ्यात धबधब्याजवळचे दगड निसरडे होतात, तेव्हा कठड्यांच्या आत राहा.
Naldurga is a large land fort (bhuikot) in Dharashiv district of Maharashtra, about 32 km from Tuljapur and 46 km from Solapur, on the bank of the Bori river. Its twin fort is called Ranmandal.
Its most famous feature is the Pani Mahal, a palace built into a dam across the river in 1613 under Ibrahim Adil Shah II. When the river is full, water spills over both sides of the dam, creating two artificial waterfalls known locally as Nar and Madi. Other highlights are the 108-foot Naubaruj, the 150-foot Upali Buruj reached by 77 steps, and the Jama Masjid of 1560.
नळदुर्गबद्दल वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
