“देशातली बेरोजगारी किती?”, “ग्रामीण कुटुंब महिन्याला किती खर्च करतं?”, “किती घरांत शौचालय आहे?” – बातम्यांमध्ये असे आकडे रोज दिसतात. पण १४० कोटी लोकांना कोणी एकेक करून विचारत नाही. मग हे आकडे येतात कुठून? उत्तर आहे नमुना सर्वेक्षण – मोजक्या प्रातिनिधिक कुटुंबांना भेटून संपूर्ण देशाचं चित्र उभं करण्याचं शास्त्र. हे काम करणारी संस्था म्हणजे राष्ट्रीय नमुना सर्वेक्षण कार्यालय (NSSO).
| एका दृष्टिक्षेपात | |
|---|---|
| पूर्ण नाव | राष्ट्रीय नमुना सर्वेक्षण कार्यालय – National Sample Survey Office (NSSO) |
| स्थापना | भारत सरकारने १९५० मध्ये राष्ट्रीय नमुना सर्वेक्षणाची स्थापना केली |
| पुनर्रचना | मार्च १९७० मध्ये ‘राष्ट्रीय नमुना सर्वेक्षण संघटना’ म्हणून पुनर्रचना |
| सध्याचं स्वरूप | अलीकडच्या काळात संघटनेचं रूपांतर ‘कार्यालया’त करण्यात आलं |
| मार्गदर्शन | राष्ट्रीय सांख्यिकी आयोगाच्या निर्देशानुसार कामकाज |
| एकूण विभाग | चार – एसडीआरडी, एफओडी, डीपीडी आणि सीपीडी |
| प्रकाशन | ‘सर्वेक्षण’ नावाचं द्वैवार्षिक नियतकालिक |
चार विभाग, चार वेगळी कामं
- 🔴 पाहणी आराखडा व संशोधन विभाग (SDRD): मुख्यालय कोलकाता. पाहणीचं नियोजन आणि अहवालाचं विश्लेषण – म्हणजे प्रश्न कोणते विचारायचे आणि नमुना कसा निवडायचा हे इथे ठरतं.
- 🔵 क्षेत्रिय ऑपरेशन विभाग (FOD): मुख्यालय नवी दिल्ली व फरिदाबाद. प्रत्यक्ष मैदानात जाऊन आर्थिक-सामाजिक पाहणी करणं, औद्योगिक आकडेवारी व किमती गोळा करणं.
- 🟢 माहिती विश्लेषण विभाग (DPD): मुख्यालय कोलकाता. गोळा झालेल्या माहितीचं विश्लेषण, प्रक्रिया आणि प्रसारण.
- 🟠 समन्वय व प्रकाशन विभाग (CPD): मुख्यालय नवी दिल्ली. चारही विभागांत समन्वय साधून माहिती प्रकाशित करणं; वर्षातून दोनदा ‘सर्वेक्षण’ अंक काढणं.
NSSO नेमकं काय मोजतं?
एनएसएसओमार्फत मुख्यतः चार प्रकारची नमुना सर्वेक्षणं केली जातात – घरगुती सर्वेक्षण, उपक्रम सर्वेक्षण, ग्रामसुविधा सर्वेक्षण आणि भूमी व पशुधन गणना. दरवर्षी वेगवेगळ्या विषयांवर ‘फेऱ्यां’च्या (rounds) स्वरूपात राष्ट्रीय पाहणी होते. सामाजिक-आर्थिक सर्वेक्षणात घरगुती उपभोग खर्च, रोजगार व बेरोजगारीची आकडेवारी, भूमी व पशुधन धारणा, शिक्षण व आरोग्यासारखा सामाजिक उपभोग, दारिद्र्य, बालकामगार, साक्षरता आणि बिगर-कृषी उपक्रम यांचा समावेश होतो. घरगुती उपभोग खर्चाचं मोठ्या नमुन्यावर आधारित पंचवार्षिक सर्वेक्षण साधारण दर पाच वर्षांनी होतं – दारिद्र्यरेषा ठरवण्यासाठी हाच आधार वापरला जातो.
| सर्वेक्षणाचा प्रकार | काय मोजलं जातं |
|---|---|
| घरगुती सर्वेक्षण | उपभोग खर्च, रोजगार–बेरोजगारी, शिक्षण व आरोग्यावरील खर्च |
| उपक्रम सर्वेक्षण | लहान-मोठे व्यवसाय, बिगर-कृषी उपक्रम |
| ग्रामसुविधा सर्वेक्षण | गावपातळीवरील पायाभूत सुविधा |
| भूमी व पशुधन गणना | जमीन धारणा व जनावरांची संख्या |
| वार्षिक औद्योगिक सर्वेक्षण | कारखानदारीशी संबंधित आकडेवारीचं संकलन |
| कृषी उत्पन्न सर्वेक्षण | शेती उत्पादन व उत्पन्नाचे अंदाज |
हे आकडे महत्त्वाचे का?
NSSO ची आकडेवारी ही केवळ आकडेवारी नसते – ती धोरणाचा पाया असते. कोणत्या जिल्ह्यात रोजगार हमी योजनेला जास्त निधी द्यायचा, अन्नसुरक्षा योजनेची व्याप्ती किती ठेवायची, शिक्षणावरचा खर्च कुठे वाढवायचा – या सगळ्या निर्णयांमागे ही खात्रीशीर व सातत्यपूर्ण आकडेवारी असते. कार्यालयाच्या शीर्षस्थानी महानिदेशक व मुख्य कार्यकारी अधिकारी असतात; त्यांच्यासोबत उच्चशिक्षित पदाधिकारी, केंद्र व राज्य सरकारच्या संबंधित विभागांतील माहितीतज्ज्ञ आणि मंत्रालयातील वरिष्ठ अधिकारी काम करतात. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीनंही NSSO ची स्थापना, विभाग आणि मुख्यालयं हे नेहमीचे प्रश्न आहेत.
NSSO Information in Marathi (English Summary)
The National Sample Survey Office (NSSO) is the government body that collects nationally representative economic and social statistics for planning and policy. The National Sample Survey was set up in 1950 and reorganised as the National Sample Survey Organisation in March 1970, later becoming the NSSO. It works under the direction of the National Statistical Commission through four divisions: Survey Design and Research (Kolkata), Field Operations (New Delhi and Faridabad), Data Processing (Kolkata) and Coordination and Publication (New Delhi). It conducts household, enterprise, village-facility and land-and-livestock surveys in annual rounds, and publishes the biannual journal Sarvekshana.
📚 हे सुद्धा नक्की वाचा
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
प्रश्न: NSSO ची स्थापना कधी झाली?
उत्तर: भारत सरकारने १९५० मध्ये राष्ट्रीय नमुना सर्वेक्षणाची स्थापना केली. मार्च १९७० मध्ये त्याची पुनर्रचना होऊन राष्ट्रीय नमुना सर्वेक्षण संघटना तयार झाली आणि अलीकडच्या काळात तिचं रूपांतर राष्ट्रीय नमुना सर्वेक्षण कार्यालयात झालं.
प्रश्न: NSSO चे किती विभाग आहेत आणि त्यांची मुख्यालयं कुठे आहेत?
उत्तर: चार विभाग आहेत – पाहणी आराखडा व संशोधन विभाग (कोलकाता), क्षेत्रिय ऑपरेशन विभाग (नवी दिल्ली व फरिदाबाद), माहिती विश्लेषण विभाग (कोलकाता) आणि समन्वय व प्रकाशन विभाग (नवी दिल्ली).
प्रश्न: NSSO कोणत्या प्रकारची सर्वेक्षणं करतं?
उत्तर: घरगुती सर्वेक्षण, उपक्रम सर्वेक्षण, ग्रामसुविधा सर्वेक्षण आणि भूमी व पशुधन गणना अशी चार प्रकारची नमुना सर्वेक्षणं केली जातात.
प्रश्न: NSSO कोणतं नियतकालिक प्रकाशित करतं?
उत्तर: ‘सर्वेक्षण’ या नावाचं द्वैवार्षिक नियतकालिक समन्वय व प्रकाशन विभागामार्फत वर्षातून दोन वेळा प्रकाशित केलं जातं.
प्रश्न: घरगुती उपभोग खर्चाचं सर्वेक्षण किती वर्षांनी होतं?
उत्तर: साधारणतः दर पाच वर्षांनी मोठ्या नमुन्यावर आधारित पंचवार्षिक सर्वेक्षण केलं जातं.
