घनगड – एका दृष्टिक्षेपात
गारजाई देवीपासून सुरू होणारी वाट
येकोले गावातून गडाकडे निघालं की सर्वप्रथम गारजाई देवीचं मंदिर आणि दीपमाळा लागतात. मंदिरात देवीची मूर्ती आहे आणि भिंतीवर एक शिलालेख कोरलेला आहे — गडाच्या इतिहासाचा तो एक मूक साक्षीदार. मंदिराजवळूनच वर जाणारी वाट सुरू होते. सुमारे ५० मीटर चढल्यावर भग्न झालेल्या पहिल्या दरवाजातून पहिल्या टप्प्यात प्रवेश होतो, आणि दरवाजासमोरच दोन कोरीव लेणी दिसतात.
- 🔴 लेण्यांशेजारून जाणारी वाट माथ्याकडे जाते; तुटलेल्या पायऱ्यांच्या जागी आता लोखंडी शिडी बसवलेली आहे.
- 🔵 शिडी संपते तिथेच बाजूला पाण्याचं एक टाकं आहे; कातळाच्या कडेकडेने पुढे गेल्यावर तीन टाक्यांचा समूह लागतो.
- 🟢 इथून खरी चढण सुरू होते — सुमारे ३० मीटर चढल्यावर बालेकिल्ल्याच्या दरवाजातून गडमाथ्यावर प्रवेश होतो.
- 🟠 दरवाजाच्या दक्षिणेला एक मोठा दुमजली बुरूज आहे; माथ्यावर घरांची जोती, अवशेष आणि पाण्याची तीन टाकी शिल्लक आहेत.
घनगडाचा आकार छोटा असला तरी त्याची नजर मोठी आहे. माथ्यावरून सुधागड, सरसगड आणि तेलबैल्याच्या नैसर्गिक भिंती असा संपूर्ण परिसर दिसतो. त्याशिवाय कोकणात उतरणाऱ्या नाणदांड, भोरप्याची नाळ आणि सवाष्णी घाट या घाटवाटा आणि सालतरची खिंड स्पष्ट दिसते. एका काळी या घाटवाटांवर लक्ष ठेवणं हेच या गडाचं मुख्य काम होतं.
हातातून हातात फिरलेला किल्ला
हा किल्ला नेमका कोणी बांधला हे ज्ञात नाही; त्याचा पहिला उल्लेख निजामशाहीत मिळतो. कोळी सामंताकडून तो अहमदनगरच्या निजामशहाकडे गेला. निजामशाही बुडाल्यावर आदिलशाही सरदार ढमाले देशमुखांच्या ताब्यात आला, आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांनी ढमाले देशमुखांना स्वराज्यात सामील करून घेतल्यावर घनगडही स्वराज्यात आला (१६४७). पुरंदरच्या तहात तो मोगलांना द्यावा लागला (१६६५), पुढे महाराजांनी तो पुन्हा जिंकला (१६७०-७१). १७०० मध्ये तो शंकराजी नारायण सचिवांकडे होता, पण छत्रपती राजाराम महाराजांच्या मृत्यूनंतर पुन्हा मोगलांकडे गेला. १७१३ मध्ये पंतसचिवांच्या हुकमानुसार कान्होजी आंग्रे यांनी कोरीगड, राजमाची, तुंग, तिकोना, लोहगडसह घनगड जिंकून घेतला, आणि १७१४ च्या तहात तो छत्रपती शाहू महाराजांकडे आला.
गडावरचा तुरुंग आणि सवाष्णी घाटाची शोकांतिका
भाऊसाहेबांच्या तोतया प्रकरणात सुखनिधान या तोतयाला आणि त्याला मदत करणाऱ्या धोंडो गोपाळ केळकरला याच गडावर कैदेत ठेवण्यात आले होते. पुढे बारभाई प्रकरणात राघोबादादांना मदत करणाऱ्या सखाराम हरी गुप्ते यांना १७७७ मध्ये घनगडावर डांबले गेले. त्या वेळचा हवालदार अर्जोजी ढमाले होता. किल्ल्याचा कारखानीस रामचंद्र गोविंद यांनी गुप्तेंना सोडवण्याची योजना आखली, पण ती फुटली. या कटात आठ जण सामील होते — दोघे पळून गेले, सहा पकडले गेले, त्यांतील चौघांना तोफेच्या तोंडी दिले आणि दोघांचे उजवे हात तोडले गेले. यानंतर बंदोबस्त कडक झाला आणि १७७९ मध्ये गुप्तेंचा कैदेतच मृत्यू झाला.
गुप्तेंना भेटायला निघालेल्या त्यांच्या पत्नीला तेलबैलाजवळच्या घाटातच त्यांच्या मृत्यूची बातमी मिळाली आणि त्या धक्क्याने तिचेही तिथेच निधन झाले. तेव्हापासून त्या घाटाला ‘सवाष्णी घाट’ किंवा ‘सतीचा घाट’ म्हणतात. १७७७ ते १७८३ या काळात महिला कैद्यांसह अनेक राजकैदी या गडावर ठेवल्याचे उल्लेख कागदपत्रांत मिळतात. पेशवाईच्या शेवटी गड बाळाजी कुंजीर यांच्याकडे होता आणि १७ मार्च १८१८ रोजी कर्नल प्रॅाथरने तो कोणतीही लढाई न करता ताब्यात घेतला.
Ghangad is a small hill fort in Pune district, Maharashtra, standing at about 2566 feet. Also called Yekolyacha Killa after the village of Yekole at its base, it lies roughly 85 km from Pune and 30 km from Lonavala in the Korsbaras Maval.
The trail starts near the Garjai Devi temple and passes broken gateways, rock-cut caves, water cisterns and an iron ladder fitted where the original steps collapsed. From the top you can see Sudhagad, Sarasgad and the rock walls of Telbaila.
Ghangad is remembered less for battles than for imprisonment: Sakharam Hari Gupte was jailed here in 1777 and died in captivity in 1779, and the nearby Savashni Ghat is named after his wife, who died there on hearing the news. Colonel Prother took the fort without a fight on 17 March 1818.
घनगडाबद्दल वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
