१८८७ साली या गावाकडून तालुक्याचं मुख्यालय काढून घेण्यात आलं. कारण एकच होतं — पाऊस फार पडायचा आणि जंगल फार दाट होतं. पुढची १३७ वर्षं पिंपळनेरने ती जखम शांतपणे वागवली, आणि २०२४ मध्ये नगरपरिषदेचा दर्जा मिळवून ते गाव पुन्हा एकदा नकाशावर ठळक झालं. धुळे जिल्ह्यातल्या या पांझराकाठच्या गावाची ही गोष्ट फक्त आकडेवारीची नाही — ती जिद्दीची आहे.
पिंपळनेर कुठे आहे? — एका दृष्टिक्षेपात
धुळे शहरापासून पश्चिमेला सुमारे ८० किलोमीटरवर आणि साक्रीपासून पश्चिम–नैर्ऋत्येला २४ किलोमीटरवर पिंपळनेर वसलेलं आहे — पांझरा नदीच्या काठावर, समुद्रसपाटीपासून सुमारे २१५ मीटर उंचीवर. मुंबईपासून हे अंतर साधारण २९५ किलोमीटर.
| तपशील | माहिती |
|---|---|
| गाव | पिंपळनेर (जुने नाव – पिंपळेश्वर) |
| तालुका / जिल्हा | साक्री, जि. धुळे |
| लोकसंख्या (२०११) | २३,३६२ (पुरुष ११,९५८ | स्त्रिया ११,४०४) |
| कुटुंबे / साक्षरता | ४,६३४ कुटुंबे | ७१.२% |
| नदी / उंची | पांझरा | सुमारे २१५ मीटर |
| बोलीभाषा | अहिराणी (सोबत मराठी, मावची, कोकणी) |
| नवा दर्जा | नगरपरिषद – २२ फेब्रुवारी २०२४ च्या राजपत्रानुसार |
तालुका गेला, पण इतिहास राहिला
ब्रिटिशकाळात पिंपळनेर हे केवळ तालुक्याचं ठिकाणच नव्हतं, तर इथे उप-विभागीय मुख्यालयही होतं. पण दरवर्षीची अतिवृष्टी आणि आजूबाजूचं घनदाट जंगल यांमुळे दळणवळण अवघड होत गेलं. १८८७ मध्ये मुख्यालय साक्रीला हलवण्यात आलं आणि १९०८ मध्ये तालुक्याचं नावही बदलून साक्री झालं. आज पुन्हा प्रशासकीय सोयीसाठी स्वतंत्र पिंपळनेर तालुका प्रस्तावित आहे — म्हणजे इतिहासाचं वर्तुळ पूर्ण होण्याच्या वाटेवर आहे.
🕰️ पिंपळनेरच्या प्राचीनतेचे पुरावे
- 🔴 चौथ्या शतकातील चालुक्यकालीन ताम्रपट — इथेच सापडलेला
- 🔵 नदीकाठचा जुना किल्ला — गावाच्या संरक्षक इतिहासाची साक्ष
- 🟢 हेमाडपंती मंदिरांचे अवशेष — परिसरात विखुरलेले
- 🟠 इ. स. १६३० — खान जहानच्या बंडाचा बीमोड इथे झाल्याचा उल्लेख
- 🟣 २४४ वर्षे जुने विठ्ठल मंदिर — गावाचं श्रद्धाकेंद्र
नामसप्ताह, दिंडी आणि ‘डोंगऱ्या देव’
पिंपळनेरचं खरं वैशिष्ट्य त्याच्या सणांमध्ये दिसतं. सुमारे १९५ वर्षांपासून विठ्ठल मंदिर संस्थानमार्फत खंडोजी महाराजांच्या पुण्यतिथीनिमित्त — भाद्रपद शुद्ध सप्तमीला — नामसप्ताह महोत्सव भरतो. त्यावेळी मोठी यात्रा भरते आणि पंचक्रोशीतून येणाऱ्या अनेक दिंड्यांपैकी आदिवासींच्या दिंडीला मानाचं स्थान दिलं जातं. ही एक गोष्ट पिंपळनेरच्या सामाजिक शहाणपणाबद्दल बरंच काही सांगून जाते.
मुरलीधर मंदिर संस्थानतर्फे श्रीकृष्ण जन्मोत्सवाचा नामसप्ताह होतो, तर परिसरात आदिवासींचा ‘डोंगऱ्या देव’ उत्सव प्रसिद्ध आहे — जिथे धार्मिक एकता आणि जातीय सलोखा प्रत्यक्ष अनुभवायला मिळतो. उत्तरेचं जुनं राममंदिर, पूर्वेचं महादेव मंदिर, सामोडे येथील गांगेश्वर महादेव मंदिर आणि ओम धुनिवाले शिवानंद दादाजी दरबार ही इतर श्रद्धास्थानं.
तर्कतीर्थांचं जन्मगाव
महाराष्ट्राच्या बौद्धिक इतिहासात पिंपळनेरचं नाव कोरलं गेलं ते एका माणसामुळे — तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी. मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळाचे अखेरपर्यंत अध्यक्ष व प्रमुख संपादक असलेल्या या संस्कृत पंडिताचं बालपण आणि पहिली ते तिसरीपर्यंतचं शिक्षण इथल्याच शाळेत झालं; वयाच्या चौदाव्या वर्षी ते वाईच्या प्राज्ञपाठशाळेत दाखल झाले. आयुर्वेदाचार्य वेणीमाधवशास्त्री जोशी हेदेखील याच मातीतले.
शंभर वर्षांहून जुनं लो. टिळक सार्वजनिक वाचनालय हे गावाचं दुसरं अभिमानस्थान. महात्मा गांधी, स्वातंत्र्यवीर सावरकर, विनोबा भावे, तत्कालीन राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद, केवलानंद सरस्वती, न. चि. केळकर आणि कुसुमाग्रज (वि. वा. शिरवाडकर) — या साऱ्यांची पावलं या गावाला लागली आहेत. ऑक्टोबर २०२३ मध्ये इथे ‘वाचन प्रेरणा दिन’ साजरा झाला, तेव्हा विश्वकोशाचे अध्यक्ष श्री. म. (राजा) दीक्षित यांनी तर्कतीर्थांच्या निवासस्थानाला भेट दिली.
कांद्याची बाजारपेठ आणि लाटीपाडा धरण
- 🔴 रोहिश (रोशा) गवत — पूर्वी नदीकाठी उगवणाऱ्या या औषधी गवताची इथे मोठी बाजारपेठ होती; ते सुरत (गुजरात) येथे पाठवलं जाई.
- 🔵 कांद्याची बाजारपेठ — आजची पिंपळनेरची खरी ओळख; परिसरातील शेतकऱ्यांचं अर्थकेंद्र.
- 🟢 साखर कारखाना — गावातील प्रमुख औद्योगिक आधार.
- 🟠 लाटीपाडा धरण — गावापासून ५ किमी, पांझरा नदीवर, १९६५ मध्ये बांधलेलं (१९६९ व १९७१ मध्ये दुरुस्ती). दोन कालव्यांतून पाणीपुरवठा.
- 🟣 पर्यटन — धरणाचा निसर्गसुंदर परिसर हेच इथलं प्रमुख आकर्षण; पावसाळ्यानंतरचा काळ भेटीसाठी उत्तम.
गावात महाविद्यालयीन शिक्षणापर्यंतच्या सुविधा, डाकघर आणि शासकीय विश्रामगृह उपलब्ध आहे. स्वातंत्र्यसैनिकांचा वारसाही या गावाला लाभला आहे.
Pimpalner Information in English (Short)
Pimpalner is a historic town in Sakri taluka of Dhule district, Maharashtra, on the banks of the Panzara river, about 80 km west of Dhule city. Population 23,362 (Census 2011), literacy 71.2%. It was a British-era sub-divisional headquarters until 1887, when heavy rainfall and dense forest forced the shift to Sakri; in February 2024 its gram panchayat was upgraded to a Nagar Parishad. Pimpalner is the birthplace of Tarkateerth Laxmanshastri Joshi, chief editor of the Marathi Vishwakosh, and is known for its onion market, the 244-year-old Vitthal temple, the tribal ‘Dongrya Dev’ festival and the scenic Latipada dam.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
प्रश्न १: पिंपळनेर कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
पिंपळनेर हे महाराष्ट्रातील धुळे जिल्ह्यातील साक्री तालुक्यातील गाव आहे.
प्रश्न २: पिंपळनेरचं जुनं नाव काय होतं?
या गावाला पूर्वी पिंपळेश्वर असे म्हटले जात असे.
प्रश्न ३: पिंपळनेरचं तालुका मुख्यालय का हलवण्यात आलं?
अतिवृष्टी आणि घनदाट जंगलामुळे दळणवळण गैरसोयीचं होत असल्याने १८८७ मध्ये मुख्यालय साक्री येथे हलवण्यात आलं आणि १९०८ मध्ये तालुक्याचं नावही साक्री करण्यात आलं.
प्रश्न ४: पिंपळनेरजवळ पर्यटनासाठी काय पाहावं?
गावापासून ५ किमी अंतरावरील लाटीपाडा धरण व त्याचा निसर्गरम्य परिसर, २४४ वर्षे जुने विठ्ठल मंदिर, लो. टिळक सार्वजनिक वाचनालय आणि सामोडे येथील गांगेश्वर महादेव मंदिर.
प्रश्न ५: पिंपळनेरमध्ये कोणती भाषा बोलली जाते?
इथली स्थानिक बोलीभाषा अहिराणी असून मराठी, मावची व कोकणी भाषाही बोलल्या जातात.
हेही वाचा – आणखी माहितीपूर्ण लेख
- 🔴 वाई – कृष्णाकाठची दक्षिण काशी
- 🔵 अंकाई किल्ला – इतिहास, ट्रेक आणि पर्यटन मार्गदर्शन
- 🟢 कोयना नदीचा इतिहास आणि धरण
- 🟠 अण्णाभाऊ साठे यांचा संपूर्ण इतिहास
- 🟣 हृदयनाथ मंगेशकर – भावसंगीताचा बादशहा
- 🟡 तमाशा – महाराष्ट्राचा लोकनाट्यप्रकार
- 🔶 अजिंक्यतारा किल्ला – साताऱ्याचा अभिमान
- ⚫ भूकंप – कारणे, परिणाम आणि सुरक्षितता
टीप: लोकसंख्या व साक्षरतेची आकडेवारी २०११ च्या जनगणनेवर आधारित आहे. प्रशासकीय दर्जा व तालुका पुनर्रचनेसंबंधी अद्ययावत माहितीसाठी महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत राजपत्राचा संदर्भ घ्यावा.
