सहारा वाळवंट कोणत्या खंडात आहे? (Sahara Desert is located in which continent?)

सहारा वाळवंट आफ्रिका खंडात आहे. ते आफ्रिकेच्या उत्तर भागात पसरलेले असून पश्चिमेला अटलांटिक महासागरापासून पूर्वेला तांबड्या समुद्रापर्यंत त्याचा विस्तार आहे. अल्जीरिया, लिबिया, ईजिप्त, माली, चाड, नायजर, मोरोक्को, मॉरिटानिया, सूदान, ट्युनिशिया आणि पश्चिम सहारा अशा सुमारे 11 देशांमध्ये हे वाळवंट पसरले आहे.

सहारा हे जगातील सर्वात मोठे वाळवंट आहे का? (Is Sahara the largest desert in the world?)

सहारा हे जगातील सर्वात मोठे उष्ण वाळवंट (hot desert) आहे. त्याचे क्षेत्रफळ सुमारे 92 लाख चौरस किलोमीटर म्हणजे जवळपास संपूर्ण अमेरिका किंवा चीनएवढे आहे. मात्र थंड वाळवंटे धरली तर अंटार्क्टिका आणि आर्क्टिक ही क्षेत्रफळाने सहारापेक्षा मोठी आहेत.

सहारा वाळवंटात लोक राहतात का? (Do people live in the Sahara Desert?)

होय. सहारा वाळवंटात सुमारे 25 लाख लोक राहतात. तुआरेग, बर्बर (अमाझिघ), बेदुइन अरब आणि तुबू या प्रमुख जमाती येथे शतकानुशतके राहत आहेत. बहुतेक लोकसंख्या ओॲसिस (मरूद्यान) भागात एकवटलेली असून तेथे खजुराची शेती आणि पशुपालन केले जाते.

सहारा वाळवंटातील तापमान किती असते?

उन्हाळ्यात सहारामधील हवेचे तापमान 47 अंश सेल्सिअसच्याही पुढे जाते, तर जमिनीचे तापमान 70-76 अंशांपर्यंत नोंदवले गेले आहे. आश्चर्य म्हणजे रात्री तापमान झपाट्याने घसरते आणि हिवाळ्यातील रात्री ते गोठणबिंदूच्याही खाली जाऊ शकते. काही वाळूच्या टेकड्यांवर चक्क बर्फही पडल्याची नोंद आहे.

Sahara Desert Information in Marathi

Q: सहारा वाळवंटात कोणते प्राणी आढळतात?

सहारामध्ये उंट (ड्रॉमेडरी), फेनेक कोल्हा, ॲडॅक्स हरीण, डोर्कस गझेल, वाळूतील साप, विंचू, सरडे आणि अनेक स्थलांतरित पक्षी आढळतात. हे प्राणी अत्यंत कमी पाण्यावर आणि तीव्र उष्णतेत जगण्यासाठी निसर्गाने खास घडवलेले आहेत.

Q: सहारा वाळवंट पूर्वी हिरवेगार होते का?

होय! सुमारे 5,000 ते 10,000 वर्षांपूर्वी सहारा हा हिरवागार गवताळ प्रदेश होता. तेथे नद्या, तळी, हत्ती, जिराफ आणि मासे होते. अल्जीरियातील तासिली-न-अज्जेर येथील प्राचीन गुहाचित्रांमध्ये पोहणारे लोक आणि जलचर प्राणी कोरलेले आढळतात, जे 'ग्रीन सहारा' कालखंडाचा पुरावा आहेत.

डोळे पोहोचतील तिथपर्यंत फक्त सोनेरी वाळूच्या लाटा, दिवसा अंगाची लाही लाही करणारे ऊन आणि रात्री हाडे गोठवणारी थंडी – अशी दोन टोकांची दुनिया म्हणजे सहारा वाळवंट (Sahara Desert). एकाच जागी निसर्गाची इतकी रौद्र आणि तितकीच मोहक रूपे क्वचितच पाहायला मिळतात. आज आपण या अद्भुत वाळवंटाची अशी सफर करणार आहोत की लेख संपेपर्यंत तुम्हाला सहाराच्या प्रेमातच पडायला होईल. चला तर मग, वाळूच्या या अथांग समुद्रात उडी घेऊया!

सहारा वाळवंट एका दृष्टिक्षेपात

सहारा वाळवंट कोणत्या खंडात आहे?

अनेकांना पडणारा पहिला प्रश्न म्हणजे sahara desert is located in which continent? याचे उत्तर आहे – आफ्रिका खंड. आफ्रिकेचा नकाशा हातात घेतला तर खंडाचा जवळपास संपूर्ण उत्तर भाग एका पिवळसर पट्ट्याने व्यापलेला दिसतो – तोच हा सहारा! आफ्रिकेच्या एकूण क्षेत्रफळाच्या जवळजवळ एक तृतीयांश (सुमारे 31%) भाग या एकट्या वाळवंटाने गिळंकृत केला आहे. कल्पना करा – संपूर्ण भारत देश या वाळवंटात जवळपास तीन वेळा सामावेल!

‘सहारा’ हा शब्द अरबी भाषेतील ‘सहरा’ (صحراء) या शब्दावरून आला आहे, ज्याचा अर्थच ‘वाळवंट’ असा होतो. म्हणजे गमतीने म्हणायचे झाले तर आपण ‘वाळवंट वाळवंट’ असेच म्हणत असतो!

आफ्रिकेच्या कोणत्या भागात आहे सहारा?

Sahara is located in which part of Africa याचे नेमके उत्तर म्हणजे – उत्तर आफ्रिका. या वाळवंटाच्या सीमा निसर्गानेच आखून दिल्या आहेत:

पश्चिमेला – अटलांटिक महासागराचा किनारा
पूर्वेला – तांबडा समुद्र (Red Sea)
उत्तरेला – भूमध्य समुद्र आणि ॲटलास पर्वतरांगा
दक्षिणेला – ‘साहेल’ नावाचा अर्धओसाड गवताळ पट्टा

पूर्व-पश्चिम सुमारे 4,800 ते 5,600 किमी आणि उत्तर-दक्षिण सुमारे 1,800 ते 1,900 किमी एवढा याचा अवाढव्य पसारा आहे. मुंबईहून दिल्लीला जाणे-येणे दोनदा केले तरी सहाराची एक बाजू पूर्ण होणार नाही, एवढे हे अंतर आहे!

जगातील सर्वात मोठे वाळवंट – पण एक गंमतशीर ट्विस्ट!

शाळेत आपण शिकलो की sahara desert is the largest desert in the world. हे उत्तर अर्धे बरोबर आहे! भूगोलाच्या व्याख्येनुसार जिथे वर्षाला 250 मिमीपेक्षा कमी पाऊस पडतो तो प्रदेश ‘वाळवंट’ ठरतो – मग तो गरम असो वा थंड. या व्याख्येनुसार अंटार्क्टिका हे जगातील सर्वात मोठे (थंड) वाळवंट आहे आणि त्यानंतर आर्क्टिकचा क्रमांक लागतो. मात्र उष्ण वाळवंटांमध्ये सहाराचा जगात पहिला क्रमांक लागतो – आणि तोही प्रचंड फरकाने! स्पर्धा परीक्षेत हा प्रश्न आला तर हे उत्तर लक्षात ठेवा – ‘सर्वात मोठे उष्ण वाळवंट सहारा, तर सर्वात मोठे थंड वाळवंट अंटार्क्टिका.’

सहाराची भूरचना – इथे फक्त वाळूच नाही!

सिनेमांमुळे आपल्या डोक्यात सहारा म्हणजे नुसत्या वाळूच्या टेकड्या असे चित्र तयार झाले आहे. पण खरे सांगायचे तर सहाराचा फक्त 25% भागच वाळूने व्यापलेला आहे! उरलेल्या भागात निसर्गाची विविध रूपे पाहायला मिळतात:

अर्ग (Erg) – वाळूच्या प्रचंड टेकड्यांचे समुद्र. काही टेकड्या तर 180 मीटर म्हणजे 60 मजली इमारतीएवढ्या उंच आहेत!
रेग (Reg) – खडी-गोट्यांनी पसरलेली विस्तीर्ण मैदाने
हमादा (Hamada) – उघड्या-बोडक्या खडकांचे कठीण पठार
पर्वतरांगा – अहागर, तिबेस्ती आणि एअर या पर्वतरांगा; चाडमधील एमी कौसी हे 3,415 मीटर उंचीचे ज्वालामुखी शिखर सहारातील सर्वोच्च ठिकाण आहे
खोलगट प्रदेश – ईजिप्तमधील कतारा डिप्रेशन समुद्रसपाटीच्या तब्बल 133 मीटर खाली आहे
ओॲसिस (मरूद्यान) – भूगर्भातील पाण्यामुळे तयार झालेली हिरवीगार बेटे; अशी सुमारे 90 मोठी मरूद्याने सहारात विखुरलेली आहेत

सहाराचे हवामान – आगीचा दिवस, बर्फाची रात्र

सहाराचे हवामान म्हणजे निसर्गाचा एक विचित्र खेळ. दिवसा हवेचे तापमान 47 अंश सेल्सिअसच्या पुढे झेपावते आणि जमीन इतकी तापते की तिचे तापमान 70-76 अंशांपर्यंत पोहोचल्याच्या नोंदी आहेत. पण सूर्य मावळला की चित्र पालटते! वाळू जितक्या वेगाने तापते तितक्याच वेगाने थंडही होते. त्यामुळे रात्री तापमान 25-30 अंशांनी घसरते आणि हिवाळ्यात ते गोठणबिंदूच्याही खाली जाते. 2018, 2021 आणि 2022 मध्ये अल्जीरियातील ऐन सेफ्रा या भागात चक्क वाळूच्या टेकड्यांवर बर्फ साचल्याची छायाचित्रे जगभर गाजली होती!

पावसाचे तर विचारूच नका – बहुतेक भागात वर्षभरात 100 मिमीही पाऊस पडत नाही. काही ठिकाणी तर अनेक वर्षे पावसाचा थेंबही पडत नाही. याच कोरडेपणामुळे इथले आकाश रात्री इतके नितळ असते की चांदण्यांनी भरलेले आभाळ पाहण्यासाठी जगभरातील पर्यटक येथे येतात.

सहारा वाळवंटातील जीवन (Life of Sahara Desert)

इतक्या कठोर परिस्थितीत जीवन शक्य आहे का? हो, आणि तेही हजारो वर्षांपासून! Life of Sahara Desert ही माणसाच्या जिद्दीची आणि निसर्गाशी जुळवून घेण्याच्या कलेची अनोखी कहाणी आहे.

सहारात आज सुमारे 25 लाख लोक राहतात. यामध्ये प्रामुख्याने चार समुदाय आहेत:

तुआरेग – ‘वाळवंटातील निळे लोक’ म्हणून प्रसिद्ध, कारण त्यांच्या निळ्या रंगाच्या पगडी-वस्त्रांचा रंग त्वचेवरही उतरतो. हे पिढ्यानपिढ्या उंटांचे तांडे घेऊन व्यापार करत आले आहेत.
बर्बर (अमाझिघ) – उत्तर आफ्रिकेतील मूळ रहिवासी
बेदुइन अरब – भटके पशुपालक
तुबू – तिबेस्ती पर्वतरांगांच्या परिसरातील काटक जमात

बहुतेक लोकसंख्या मरूद्यानांच्या आसपास वसलेली आहे. तिथे खजुराच्या बागा फुलतात, बाजरीसारखी पिके घेतली जातात आणि शेळ्या-मेंढ्या-उंट पाळले जातात. उंट हा तर सहाराचा प्राण! ‘वाळवंटातील जहाज’ म्हटला जाणारा हा प्राणी पाण्याशिवाय आठवडाभर चालू शकतो आणि एका दमात 100 लिटरपर्यंत पाणी पिऊ शकतो. प्राचीन काळी याच उंटांच्या तांड्यांनी सोने, मीठ आणि मसाल्यांचा व्यापार सहारापार केला – टिंबक्टूसारखी शहरे याच व्यापारामुळे सोन्याने न्हाऊन निघाली होती.

सहारातील प्राणी आणि वनस्पती – जगण्याचे जादूगार

सहारातील प्रत्येक सजीव म्हणजे निसर्गाने घडवलेला ‘सर्व्हायव्हल एक्स्पर्ट’ आहे:

फेनेक कोल्हा – मोठ्या कानांचा हा गोंडस कोल्हा कानांवाटे शरीरातील उष्णता बाहेर टाकतो
ॲडॅक्स हरीण – महिनोनमहिने पाणी न पिता केवळ वनस्पतींतील ओलाव्यावर जगते
डोर्कस गझेल, वाळूतील साप, विंचू, सरडे – दिवसाच्या उन्हात वाळूखाली लपून राहतात आणि रात्री बाहेर पडतात
खजुराचे झाड – मरूद्यानांचा राजा; अन्न, सावली आणि निवारा तिन्ही देतो
ॲकेशिया (बाभळीसारखी झाडे) – पाण्याच्या शोधात यांची मुळे जमिनीत 30 मीटरपर्यंत खोल जातात!

हिरवा सहारा – एक अविश्वसनीय भूतकाळ

आता एक अशी गोष्ट सांगतो की विश्वास बसणार नाही. आजचे हे रखरखीत वाळवंट सुमारे 5,000 ते 10,000 वर्षांपूर्वी हिरवेगार होते! तिथे नद्या खळाळत होत्या, तळी भरलेली होती आणि हत्ती, जिराफ, पाणघोडे मुक्त फिरत होते. अल्जीरियातील तासिली-न-अज्जेर येथील गुहाचित्रांमध्ये चक्क पोहणाऱ्या माणसांची चित्रे कोरलेली आढळली आहेत – भर वाळवंटात पोहणारे लोक! पृथ्वीच्या अक्षाच्या झुकावात होणाऱ्या बदलांमुळे मान्सूनचे वारे सरकले आणि हा हिरवा प्रदेश हळूहळू वाळवंटात रूपांतरित झाला. शास्त्रज्ञांच्या मते हे चक्र सुमारे 20,000 वर्षांनी पुन्हा फिरते – म्हणजे भविष्यात सहारा पुन्हा हिरवा होऊ शकतो!

सहाराची संपत्ती – वाळूखाली दडलेला खजिना

वरून ओसाड दिसणारे हे वाळवंट आतून मात्र खजिन्याने भरलेले आहे. अल्जीरिया आणि लिबियाच्या वाळूखाली खनिज तेल आणि नैसर्गिक वायूचे प्रचंड साठे आहेत. मोरोक्को आणि पश्चिम सहारात फॉस्फेटचे जगातील सर्वात मोठे साठे आहेत, तर मॉरिटानियात लोहखनिज मुबलक आहे. आणि सर्वात मोठी संपत्ती म्हणजे – सूर्यप्रकाश! सहारा हा पृथ्वीवरील सर्वाधिक सूर्यप्रकाश मिळणारा प्रदेश आहे. शास्त्रज्ञांच्या मते सहाराच्या फक्त काही टक्के भागावर सौरऊर्जा प्रकल्प उभारले तरी संपूर्ण जगाची विजेची गरज भागू शकते. भविष्यातील ऊर्जेचे केंद्र म्हणून जग आज सहाराकडे पाहत आहे.

दुसरीकडे वाळवंटाचा दक्षिणेकडे होणारा विस्तार (वाळवंटीकरण) रोखण्यासाठी आफ्रिकन देशांनी ‘ग्रेट ग्रीन वॉल’ हा महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प हाती घेतला आहे – सहाराच्या दक्षिण सीमेवर तब्बल 8,000 किमी लांबीची झाडांची भिंत उभारण्याचे काम सुरू आहे.

सहारा वाळवंटाबद्दल 10 थक्क करणारी तथ्ये

सहारातील वाळूची धूळ वाऱ्यांबरोबर अटलांटिक महासागर ओलांडून थेट दक्षिण अमेरिकेत पोहोचते आणि ॲमेझॉनच्या जंगलांना नैसर्गिक खत पुरवते!
ईजिप्तमधील अस्वान येथे कधीकधी अनेक वर्षे पावसाचा एक थेंबही पडत नाही.
सहारातील काही वाळूच्या टेकड्या ‘गातात’ – वाळू घसरताना येणारा गूढ आवाज कित्येक किलोमीटरपर्यंत ऐकू येतो.
सहारा दर वर्षी थोडा-थोडा दक्षिणेकडे सरकत आहे; गेल्या शतकभरात त्याचा विस्तार सुमारे 10% वाढला आहे.
1994 मध्ये सुरू झालेली ‘मॅरेथॉन डेस सेबल्स’ ही जगातील सर्वात खडतर मॅरेथॉन सहारात धावली जाते – 6 दिवसांत 250 किमी!
सहारातील मृगजळ (Mirage) इतके खरे भासते की अनुभवी प्रवासीही फसतात.
मॉरिटानियातील ‘रिचॅट स्ट्रक्चर’ किंवा ‘सहाराचा डोळा’ ही 40 किमी व्यासाची वर्तुळाकार रचना अंतराळातूनही स्पष्ट दिसते.
प्राचीन काळी सहारात मिठाचा व्यापार इतका मौल्यवान होता की मीठ अक्षरशः सोन्याच्या भावात विकले जाई.
सहाराच्या भूगर्भात प्रचंड प्रमाणात प्राचीन पाण्याचे साठे (Fossil Water) आहेत – लिबियाने या पाण्यावर ‘ग्रेट मॅन-मेड रिव्हर’ हा जगातील सर्वात मोठा पाणीपुरवठा प्रकल्प उभारला.
चंद्रावर आणि मंगळावर जाणाऱ्या मोहिमांचे प्रशिक्षण घेण्यासाठी शास्त्रज्ञ सहाराचा वापर करतात, कारण इथली भूमी मंगळाशी मिळतीजुळती आहे!

Sahara Desert Information in English

The Sahara Desert is the largest hot desert on Earth, sprawling across roughly 9.2 million square kilometres of North Africa – an area nearly the size of the United States or China. If you have ever wondered “Sahara Desert is located in which continent?” – the answer is Africa, where it blankets almost one-third of the entire continent.

Where Exactly is the Sahara Located in Africa?

The Sahara occupies the northern part of Africa, stretching from the Atlantic Ocean in the west to the Red Sea in the east, and from the Mediterranean coast and Atlas Mountains in the north down to the semi-arid Sahel belt in the south. It spreads across eleven countries: Algeria, Chad, Egypt, Libya, Mali, Mauritania, Morocco, Niger, Sudan, Tunisia and Western Sahara.

Is the Sahara Really the Largest Desert in the World?

Here is a fun geographical twist. By definition, a desert is any region receiving less than 250 mm of rain a year – hot or cold. By that measure, Antarctica and the Arctic are technically larger deserts. However, among hot deserts, the Sahara is number one in the world by a huge margin, which is why it is popularly called the largest desert on Earth.

Geography and Climate

Contrary to the movie image, only about a quarter of the Sahara is covered by sand dunes (called ergs). The rest is made up of gravel plains (regs), rocky plateaus (hamadas), dramatic mountain ranges like the Ahaggar and Tibesti – whose volcanic peak Emi Koussi rises 3,415 metres – and depressions like Egypt’s Qattara Depression, which sinks 133 metres below sea level. Daytime temperatures soar past 47°C while winter nights can drop below freezing; snow has even dusted the dunes near Ain Sefra, Algeria, in recent years.

Life of the Sahara Desert

The life of the Sahara Desert is a story of astonishing adaptation. Around 2.5 million people – mainly the Tuareg, Berber (Amazigh), Bedouin Arab and Toubou communities – live here, mostly clustered around some 90 major oases where date palms flourish. Camels, fennec foxes, addax antelopes, dorcas gazelles, scorpions and sand vipers have all evolved remarkable tricks to survive the heat. Thousands of years ago the Sahara was actually a green savanna with rivers, lakes and even swimming humans, as proven by the ancient rock paintings of Tassili n’Ajjer. Today, the region holds vast reserves of oil, gas, phosphates and – perhaps its greatest future treasure – limitless solar energy, while the ambitious Great Green Wall project fights the desert’s southward creep.

FAQ – सहारा वाळवंटाबद्दल नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

प्रश्न 1: सहारा वाळवंट कोणत्या खंडात आहे?

उत्तर: सहारा वाळवंट आफ्रिका खंडाच्या उत्तर भागात आहे. ते अटलांटिक महासागरापासून तांबड्या समुद्रापर्यंत 11 देशांमध्ये पसरलेले आहे.

प्रश्न 2: सहारा हे जगातील सर्वात मोठे वाळवंट आहे का?

उत्तर: सहारा हे जगातील सर्वात मोठे उष्ण वाळवंट आहे (सुमारे 92 लाख चौ. किमी). थंड वाळवंटे धरल्यास अंटार्क्टिका सर्वात मोठे ठरते.

प्रश्न 3: सहारा वाळवंटात लोक राहतात का?

उत्तर: होय, सुमारे 25 लाख लोक राहतात. तुआरेग, बर्बर, बेदुइन अरब आणि तुबू या जमाती प्रामुख्याने मरूद्यानांच्या (Oasis) परिसरात राहतात.

प्रश्न 4: सहारा वाळवंटात कोणते प्राणी आढळतात?

उत्तर: उंट, फेनेक कोल्हा, ॲडॅक्स हरीण, डोर्कस गझेल, वाळूतील साप, विंचू आणि सरडे हे प्राणी अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत जगण्यासाठी प्रसिद्ध आहेत.

प्रश्न 5: सहारा वाळवंट पूर्वी हिरवेगार होते का?

उत्तर: होय! सुमारे 5,000-10,000 वर्षांपूर्वी सहारा हिरवागार प्रदेश होता. तासिली-न-अज्जेर येथील गुहाचित्रे याचा पुरावा आहेत.

प्रश्न 6: सहारा वाळवंटात बर्फ पडतो का?

उत्तर: क्वचित, पण होय! अल्जीरियातील ऐन सेफ्रा भागात 2018, 2021 आणि 2022 मध्ये वाळूच्या टेकड्यांवर बर्फ साचल्याची नोंद आहे.

सहारा वाळवंट म्हणजे केवळ वाळूचा समुद्र नाही – ती एक जिवंत, श्वास घेणारी आणि सतत बदलणारी दुनिया आहे. कधी हिरवागार असलेला हा प्रदेश आज जगातील सर्वात मोठे उष्ण वाळवंट बनला आहे आणि भविष्यात कदाचित जगाला सौरऊर्जा पुरवणारे केंद्रही ठरेल. निसर्गाची ताकद, माणसाची जिद्द आणि काळाचे चक्र या तिन्हींचा अद्भुत संगम म्हणजे सहारा! हा लेख आवडला असेल तर आपल्या मित्र-मैत्रिणींसोबत नक्की शेअर करा आणि तुमच्या प्रतिक्रिया कमेंटमध्ये जरूर कळवा.

घटक	माहिती
खंड	आफ्रिका (उत्तर भाग)
क्षेत्रफळ	सुमारे 92 लाख चौ. किमी (भारताच्या जवळपास तिप्पट)
प्रकार	जगातील सर्वात मोठे उष्ण वाळवंट
पसरलेले देश	11 देश – अल्जीरिया, चाड, ईजिप्त, लिबिया, माली, मॉरिटानिया, मोरोक्को, नायजर, सूदान, ट्युनिशिया, पश्चिम सहारा
सर्वोच्च शिखर	एमी कौसी (चाड) – 3,415 मीटर
सर्वात खोल भाग	कतारा खोलगट भाग (ईजिप्त) – समुद्रसपाटीखाली 133 मीटर
लोकसंख्या	सुमारे 25 लाख
वार्षिक पाऊस	बहुतेक भागात 100 मिमीपेक्षा कमी

Sahara Desert Information in Marathi: सहारा वाळवंट – जगातील सर्वात मोठ्या वाळवंटाची थक्क करणारी सफर