इतिहासाची क्रूर गंमत अशी की, मराठ्यांचा सर्वांत तेजस्वी विजय आणि सर्वांत काळा पराभव यांच्यात अवघ्या काही महिन्यांचं अंतर होतं. १७६० साली सदाशिवराव भाऊंनी निजामाचा दणदणीत पराभव करून ६० लाख रुपयांचा मुलूख मिळवला – ती लढाई इथे, लातूर जिल्ह्यातील उदगीरला झाली. आणि पुढच्याच वर्षी पानिपत घडलं; त्या तहाची अंमलबजावणीही होऊ शकली नाही. या साऱ्याचा मूक साक्षीदार आजही उभा आहे – उदगीरचा भुईकोट किल्ला.
| एका दृष्टिक्षेपात | |
|---|---|
| प्रकार | भुईकोट किल्ला |
| ठिकाण | उदगीर, जि. लातूर (महाराष्ट्र) – लातूरपासून ६५ किमी. |
| नावाची व्युत्पत्ती | आसपासच्या ‘उदयगिरी’ टेकड्यांवरून, किंवा किल्ल्यातील उदागीर बाबांच्या नावावरून |
| बाह्य तट | परीघ ६७० मी., उंची ९ मी. |
| बुरूज | एकूण १९ – पहिल्या तटाला १२, दुसऱ्या तटाला ७ |
| प्रवेशद्वारे | तीन – तिसऱ्याला ‘अंधारी दरवाजा’ म्हणतात |
| तोफा | सध्या १२; जमना बुरुजावर सर्वांत मोठी ‘पंचरशी’ तोफ |
| प्रसिद्ध घटना | उदगीरची लढाई, १७६० – मराठे विरुद्ध निजाम |
दरीने वेढलेला किल्ला – रचनेचं वेगळेपण
उदगीरचा किल्ला ज्या टेकडीवर आहे, ती टेकडी एका खोल दरीतील दोन खोऱ्यांच्या आत आहे. पूर्व, पश्चिम आणि उत्तरेला नैसर्गिक खोरं-दरी आणि दक्षिणेला उदगीर शहर – म्हणजे निसर्गानेच तीन बाजूंचं संरक्षण दिलेलं. त्यावर भर म्हणून किल्ल्याभोवती खंदक खोदला गेला; पश्चिमेकडील तलावाचं पाणी त्यात सोडण्याची व्यवस्था होती. खंदक ओलांडण्यासाठी दगडी पूल, मग बाह्य तट, आणि आत त्याहूनही उंच दुसरी तटबंदी – दोन्ही तटांवर बंदुकीचा मारा करण्यासाठी जागोजागी जंग्या.
तीन दरवाजे, गुप्त मार्ग आणि टेहळणीचे बुरूज
- 🔴 पहिले प्रवेशद्वार: उंची १२ मी., रुंदी २.२५ मी. कवाडांवर लोखंडाचं आवरण. ते डाव्या हाताला काटकोनात असून समोर भिंत असल्याने जवळ जाईपर्यंत दिसतही नाही.
- 🔵 दुसरे प्रवेशद्वार: पहिल्यापासून १७ मी. अंतरावर. मधल्या मार्गावर कमानीदार चौक्या; एका चौकीतून थेट राजवाड्यात जाणारा गुप्त मार्ग आहे.
- 🟢 तिसरे प्रवेशद्वार – अंधारी दरवाजा: आधीच्या दोन्हींपेक्षा उंच व मजबूत. दुसऱ्या-तिसऱ्या दरवाजादरम्यान १० चौक्या; सहाव्या चौकीतून वरच्या भागात गुप्त मार्ग.
- 🟠 जमना व चांदणी बुरूज: दुसऱ्या तटावरील दोन विशाल टेहळणी बुरूज. जमनावर ‘पंचरशी’ ही सर्वांत मोठी तोफ, चांदणीवर मकराकृती मुखाची ३ मी. लांबीची तोफ.
- 🟣 पाणीपुरवठा: उदागीर मठाजवळील विहिरीतून संपूर्ण किल्ल्याला पाणी पुरवलं जाई.
आतल्या वास्तू – महालांचं एक अख्खं गाव
किल्ल्यात प्रवेश केल्यावर वास्तूंची रांगच लागते. पूर्वेकडील उंच महालाला राजवाडा म्हणतात; त्यावरची ‘गगन महाल’ ही वास्तू बहमनी कलेचा उत्तम नमुना मानली जाते. उत्तर भागात १८ दगडी खांबांवर उभा भग्न खास महाल, त्यासमोर दिवाण-इ-खास, पूर्वेला दिवाण-इ-आम आणि वेलबुट्टीच्या नक्षीचा नक्षी महाल. तिसऱ्या दरवाजाशेजारचा दुमजली जनानखाना ही सर्वांत भव्य वास्तू; निजाम काळात तिथे तहसील कचेरी होती. याशिवाय गादी महाल, रंगीन महाल, हमामखाना, जामा मशीद, ‘अच्छी बेगमची माडी’ आणि कबुतरखाना असलेला हवा महाल. विशेष म्हणजे इथे मंदिराचे स्तंभ, जलकुंभ, गजथर शिल्पपट्ट असे अवशेष पुनर्वापर केलेले दिसतात – पूर्वी इथे यादवकालीन मंदिर असावं.
यादवांपासून स्वातंत्र्यापर्यंत – सत्तांची मालिका
| कालखंड | महत्त्वाची घटना |
|---|---|
| इ.स. १२२८ | यादव सेनापती खोलेश्वराच्या शिलालेखात ‘उदगिरी’ असा उल्लेख |
| इ.स. १२३५ | काकतीय राजा गणपतीने ताबा मिळवल्याचा उपरपल्ली शिलालेखात उल्लेख |
| १४८२–१५१८ | बहमनी सुलतान शिहाबुद्दीनच्या काळात किल्ल्याचा पहिला उल्लेख |
| १४९२ / १५०४ | कासीम बरीदला जहागीर; नंतर पुत्र अमीर बरीदकडे |
| १५४८ | बुऱ्हाण निजामशहाने जिंकला, इमादशहाने पुन्हा बरीदकडे दिला |
| १६३६–३७ | मोगल सरदार खान दौरानने ताबा; मोगलखान कोका किल्लेदार |
| १७२४ | किल्ला निजामाकडे गेला |
| १७६० | उदगीरची लढाई – सदाशिवराव भाऊंकडून निजामाचा पराभव |
| १८२० | निजामविरोधी उठावात देशमुखांनी किल्ला बळकावला |
| १९४८ / १९५६ | उदगीर स्वतंत्र भारतात; पुढे महाराष्ट्रात तालुक्याचे ठिकाण |
Udgir Fort Information in Marathi (English Summary)
Udgir Fort is a well-known land fort (bhuikot) at Udgir in Latur district, about 65 km from Latur city. Set on a hill ringed by valleys, it is protected by a moat fed from a lake to the west, an outer wall 670 m around and 9 m high, and a higher inner wall — 19 bastions in all, including the watchtowers Jamna and Chandni. Three strong gateways, the third called Andhari Darwaza, guard the approach. Inside stand Gagan Mahal, Khas Mahal on 18 stone pillars, Diwan-i-Khas, Nakshi Mahal, the Janankhana and Hawa Mahal. Ruled in turn by the Yadavas, Bahmanis, Baridshahi, Nizamshahi, Mughals, Marathas and the Nizams, the fort is best remembered for the Battle of Udgir (1760), in which Sadashivrao Bhau defeated the Nizam and won territory worth 60 lakh rupees.
📚 हे सुद्धा नक्की वाचा
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
प्रश्न: उदगीर किल्ला कुठे आहे?
उत्तर: उदगीर किल्ला महाराष्ट्रातील लातूर जिल्ह्यातील उदगीर या तालुक्याच्या ठिकाणी आहे. लातूर शहरापासून तो सुमारे ६५ किमी. अंतरावर आहे.
प्रश्न: उदगीरची लढाई कधी झाली आणि तिचा निकाल काय लागला?
उत्तर: उदगीरची प्रसिद्ध लढाई १७६० मध्ये मराठे व निजाम यांच्यात झाली. सदाशिवराव भाऊंच्या नेतृत्वाखाली मराठ्यांनी निजामाचा पराभव करून तहात ६० लाख रुपयांचा मुलूख मिळवला; मात्र पुढच्याच वर्षी पानिपतच्या संकटामुळे या तहाची अंमलबजावणी होऊ शकली नाही.
प्रश्न: उदगीर किल्ल्यात किती बुरूज आणि प्रवेशद्वारे आहेत?
उत्तर: किल्ल्यात एकूण १९ बुरूज आहेत – पहिल्या तटाला १२ आणि दुसऱ्या तटाला ७. प्रवेशद्वारे तीन असून तिसऱ्याला ‘अंधारी दरवाजा’ म्हणतात.
प्रश्न: उदगीर हे नाव कसे पडले?
उत्तर: उदगीरच्या आसपास पसरलेल्या टेकड्यांना ‘उदयगिरी’ म्हटले जात असावे आणि त्यावरून उदगीर हे नाव पडले, असा एक मतप्रवाह आहे. दुसऱ्या मतानुसार किल्ल्यातील उदागीर बाबांच्या नावावरून हे नाव आले असावे.
